Nepal'deki sel felaketi Hindistan için ne anlama geliyor?

Nepal'de Tibet sınırındaki şiddetli sellerde ölü sayısı 1000'i aştı. Ancak uzmanlara göre bu felaketin etkisi Nepal ile sınırlı kalmayacak; Hindistan da aynı riskle karşı karşıya.

Hindistan ve Nepal, Himalayalar'dan doğan nehirleri paylaşıyor. Ancak uzmanlar, Nepal'deki bir sel ile Hindistan'daki bir felaket arasındaki ilişkinin, suyun akış yönünde ilerlemesinden çok daha karmaşık olduğunu söylüyor. Bazı seller, dağlardan inerken büyük miktarda çamur, kaya ve moloz taşıyabilir. Diğerleri düzlüklere ulaştığında gücünü kaybedip daha geleneksel bir sele dönüşebilir. Suyun Hindistan'da felakete yol açıp açmayacağı yalnızca Nepal'e düşen yağmur miktarına değil, aynı zamanda Hindistan tarafındaki yağışa, nehir seviyelerine, setlere, drenaja ve kalkınmaya da bağlı.

Paylaşılan nehir sistemi

Nepal'deki seller Hindistan için bir uyarı niteliğinde; çünkü su yalnızca güneye sınırı geçmekle kalmıyor, iki ülke devasa ve giderek daha değişken bir Himalaya nehir sistemini paylaşıyor. Nepal'de çoğu güneye, Hindistan'a ve Ganj'a dökülen 6.000'den fazla nehir ve dere bulunuyor. Üç büyük sistem öne çıkıyor: doğuda Kosi, merkezde Gandaki (Hindistan'da Gandak) ve batıda Karnali (Hindistan'da Ghaghara). Ayrıca batı sınırında Mahakali (Sharda) yer alıyor. Siwalik ve Chure bölgelerinden doğan Bagmati, Kamala, Rapti ve Babai gibi bir düzine küçük nehir ise daha az bilinse de havzaları küçük ve dik olduğu için daha hızlı ve öngörülemez sellere yol açabiliyor.

Uluslararası Entegre Dağ Kalkınma Merkezi'nden (ICIMOD) hidrolog Manish Shrestha'ya göre, Nepal'den Hindistan düzlüklerine yedi ila dokuz büyük nehir akıyor ve bunlar Hindistan'daki sellerin sorumlusu. Hindistan Merkezi Su Komisyonu, Kosi, Gandak, Bagmati ve Ghaghara'yı ana sınır ötesi nehirler olarak tanımlıyor. Bihar, açık ara en fazla risk altındaki eyalet; kuzey Bihar'ın yaklaşık dörtte üçü resmi olarak sel bölgesi ilan edilmiş durumda. Eyaleti etkileyen neredeyse tüm büyük nehirler Nepal'den doğuyor. 'Bihar'ın kederi' olarak bilinen Kosi en bilineni, ardından Gandak, Bagmati ve Kamala geliyor. Doğu Uttar Pradeş, Ghaghara, Rapti ve Gandak nehirlerine karşı savunmasız. Gorakhpur, Bahraich, Lakhimpur Kheri ve Shravasti gibi bölgeler düzenli olarak etkileniyor. Uttarkand eyaleti Mahakali-Sharda nehirlerini, Kuzey Bengal ise Mechi ve Mahananda'yı paylaşıyor.

ICIMOD hidrologu Pradeep Man Dangol, 'Bihar ölçek olarak baskın. Uttar Pradeş ikinci sırada ve genellikle az rapor ediliyor' diyor.

Üç aşamalı zincir

Hidrologlar bunu üç aşamalı bir zincir olarak düşünmeyi öneriyor: Önce yağmurun nereye ve ne kadar yağdığı. Hindistan'a ulaşan sel zirveleri genellikle yüksek Himalayalar'da değil, Siwalik, Chure ve Terai'de oluşuyor; burada yoğun muson yağmuru dik ve küçük havzalara düşebiliyor. Nepal'in nehirleri dağ eteklerinde keskin bir eğim kırılmasını geçiyor, tortularını bırakıyor ve düzlüklere örgülü, değişen kanallar halinde yayılıyor. Selin ne kadar kötü olacağı, suyun karşılaştığı koşullara bağlı: Hindistan tarafındaki yağış hacmi, Ganj'ın ne kadar dolu olduğu, setler ve barajlar ve taşkın ovasındaki yol, demir yolu ve yerleşimlerin drenajı tıkaması. Dolayısıyla sınırdaki tepe akışı büyük ölçüde Nepal'deki yağışa bağlıyken, selin şiddeti en az Hindistan'daki koşullar kadar belirleyici.

ICIMOD'un afet risk azaltma müdürü Saswata Sanyal, 'Sınıra ulaşan tepe akışı için büyük ölçüde Nepal'in yağışı; selin şiddeti için ise en az Hindistan'daki koşullar belirleyici' diyor.

2008 Kosi felaketi ders veriyor

2008 Kosi felaketi bu durumu çarpıcı biçimde örnekliyor. Bihar'da yaklaşık 400 kişi, Kosi'nin Nepal'deki bir seddin yıkılması sonucu öldü. Ancak dikkat çekici olan, nehirde olağanüstü yüksek bir akış yaşanmamış olması. Hindistan Teknoloji Enstitüsü (IIT) Kanpur'dan yer bilimleri profesörü Rajiv Sinha'ya göre, akış nehrin taşıma kapasitesinin yalnızca yaklaşık onda biri kadardı. Felaket, onlarca yıl önce inşa edilen ve yeterince bakımı yapılmayan bir setin yıkılmasından kaynaklandı. Sinha, '1950'lerde ve 1960'larda inşa edilen setlere gerektiği gibi bakılmadı. Erozyona uğradılar ve sonunda bir zayıf nokta oluştu. Nehir, seddi bu zayıf noktalardan yıkarak Hindistan'ın belki 100 yıldır sel görmeyen bölgelerine girdi' diyor. Sanyal ise başarısızlığın 'hidrolojik değil yapısal' olduğunu ekliyor.

Sıradan muson selleri için Hindistan'ın yaklaşık 12 saat ile iki gün arasında uyarı süresi olabileceğini belirten Sanyal'a göre suyun Kosi ve Gandak boyunca Nepal dağ eteklerinden Bihar düzlüklerine ulaşması yaklaşık bir gün, Ghaghara boyunca ise biraz daha uzun sürebiliyor. Chure nehirlerinden gelen ani seller saatler içinde ulaşabilir. Heyalan barajı patlaması veya enkaz akıntısı daha da hızlı olabilir; mevcut sellerde Rasuwa'dan gelen tepe dalgası Hindistan sınırındaki Triveni'ye yaklaşık yedi buçuk saatte ulaştı.

Erken uyarı eksiklikleri

Hindistan ve Nepal gerçek zamanlı yağış ve nehir seviyesi verilerini bir istasyon ağı üzerinden paylaşıyor. Nepal Hidroloji ve Meteoroloji Dairesi, yağış ve nehir seviyelerini Hindistan'ın sel tahminleri için kullanan Merkezi Su Komisyonu'na aktarıyor. Ancak en hızlı akan Chure havzalarında gerçek zamanlı izleme istasyonu sayısı yetersiz. Ayrıca iki ülke arasında ortak bir tahmin modeli bulunmuyor; set koşulları, nehir yatağı değişiklikleri ve tortu konusunda sınırlı düzenli paylaşım yapılıyor. Kritik bir konu da 'son mil'; bir uyarının bölge ofisine ulaşması, tehlikedeki bir aileye ulaşması anlamına gelmiyor. Sinha, sınır ötesi nehirler için 'bilgi paylaşımı ve erken uyarı sistemlerinde işbirliğinin son derece önemli olduğunu; buzul göllerinin, çıkışlarının ve zaman içindeki değişimlerinin hızlı ve sürekli izlenmesi gerektiğini' vurguluyor.

Bilim insanları, Nepal'in Hindistan'a su 'bıraktığı' yönündeki yaygın yanılgının yanlış olduğunu söylüyor. Nepal'de bunu yapabilecek büyük rezervuarlar neredeyse yok; ana depolama barajı Kulekhani, bir kilometreküpün onda birinden az su tutuyor. Sanyal, 'Yani salınacak bir şey yok' diyor. Kosi ve Gandak barajları Hindistan tarafından işletiliyor. Sel suyu sınıra ulaştığında bu neredeyse her zaman yukarı havzada yağmur yağdığı içindir, Nepal'in bir kapıyı açmasından değil. Ancak iddianın ardında önemli bir gerçek var: Kuzey Bihar ve doğu Uttar Pradeş'i sel basan suyun büyük kısmı Nepal'de yağan yağmurdan geliyor; bu nedenle Nepal'in yağışı, Hindistan'a ulaşan sel zirvelerinin zamanlamasını ve boyutunu büyük ölçüde belirliyor. Nepal, Ganj'ın yıllık ortalama akışının yaklaşık yüzde 40'ını sağlıyor ve kurak mevsimde çok daha büyük bir paya sahip. Sanyal, 'Bunu bir neden ve suçlama hikayesi olarak ele almak çok basit. Yağmur bir karar değildir' diyor. Belirli bir akışın felakete dönüşüp dönüşmeyeceği, Hindistan'daki Ganj'ın seviyesi, Hint yağışı, set bütünlüğü, drenaj ve tortu gibi koşullara bağlı. Sanyal, etkilerin iki yönlü olduğunu da ekliyor: 'Hindistan'ın korunması için inşa edilen setler ve barajlar su seviyelerini yükseltti ve Nepal'in Terai bölgesinde geri su taşkınlarına neden oldu; bu Nepal'in uzun süredir dile getirdiği bir endişe.'

Himalaya tehlikesi

Nepal ve Hindistan, bir ülkenin yukarı havzada, diğerinin aşağı havzada olduğu tek bir nehir sistemini paylaşıyor. Bu nedenle çözüm suçlamak değil, daha iyi paylaşılan veri, tahmin ve nehir yönetimi. Rajiv Sinha, 'Hindistan endişelenmeli ama mutlaka Nepal'deki Kosi nedeniyle değil' diyor. Uzmanlara göre asıl uyarı, Himalayalar'da olup bitenlere ve su, kaya, buz ile büyük miktarda tortu aniden birleştiğinde ne olacağına dair. Sinha, son Nepal felaketinin Hindistan'ın son yıllarda yaşadığı 2021 Chamoli ve 2025 Dharali felaketleri gibi bir dizi olaya benzediğini, ancak Nepal'deki olayın 'belki beş ila 10 kat daha büyük' olduğunu söylüyor. 'Temel nokta şu: Bunlar normal hidrolojik seller değil' diyor. Geleneksel bir sel büyük ölçüde sudur. Ancak şiddetli yağmur, eriyen buz veya ani bir deşarjdan gelen su, büyük miktarda tortuyla karıştığında sonuç, yoluna çıkan hemen her şeyi yok edebilecek kalın, yüksek enerjili bir çamur akıntısına dönüşebilir. 2021 Chamoli felaketinde bir buzul parçasının çökmesi 200 kişinin ölümüne yol açmıştı. 2025 Dharali'de ise şiddetli yağmurlar bir köyün bir bölümünü metrelerce malzeme altında bırakmıştı. Aşırı yağış yoğunlaşıyor: Bölge küresel ortalamadan daha hızlı ısınıyor, daha sıcak bir atmosfer daha fazla nem tutuyor ve muson daha az ama daha yoğun yağış bırakıyor. Permafrost bozuldukça buzul gölü patlamaları ve kaya-buz çığlarının artması, daha hızlı ve enkaz yüklü sellerin oluşması ve tahmin edilmesinin zorlaşması bekleniyor. Daha aşırı olaylar, her iki tarafta da nehir yataklarını yükselten ve kanal kapasitesini azaltan daha fazla heyelan ve tortu anlamına geliyor. Sinha'ya göre bunlar aynı geniş Himalaya tehlike sisteminin tezahürleri ve Hindistan'ın maruziyeti oldukça yüksek.