Veri merkezlerine karşı tepki büyüyor: Dünya genelinde sayı 12 bini aştı

Dünya genelinde veri merkezi sayısı hızla artıyor ve bu tesislere karşı kamuoyu tepkisi de büyüyor. Veri merkezlerini izleyen Data Center Map şirketine göre dünya çapında faaliyette olan ve henüz faaliyete geçmemiş yaklaşık 12 bin 250 veri merkezi bulunuyor. Bu sayı 2021'de yaklaşık 8 bin seviyesindeydi.

Veri merkezleri, web aramalarından e-postalara, film indirmelerinden online bankacılığa kadar neredeyse tüm internet faaliyetlerimize güç veriyor. Aynı zamanda yapay zeka patlamasının merkezinde yer alıyor; ChatGPT ve Claude gibi hizmetlerin çalışması için gereken gelişmiş bilgisayar çipleri ve sunucuları barındırıyor.

Ancak bu tesislerin büyüme hızı, tükettikleri muazzam elektrik miktarı ve çevresel etkilerine ilişkin endişeler dünya genelinde tepkilere yol açıyor. ABD'de 3 Kasım'da yapılacak ara seçimler öncesinde veri merkezleri büyük bir sorun haline geldi; hem Cumhuriyetçiler hem de muhalefetteki Demokratlar bu tesislerin gelişimine karşı çıkıyor.

Bu durum, veri merkezi genişlemesine karşı çıkanları ABD Başkanı Donald Trump ile karşı karşıya getiriyor. Trump, kamuoyundaki öfke büyümesine rağmen tepkileri "hastalıklı bir komplo teorisi" olarak nitelendiriyor.

Veri merkezleri nerede yoğunlaşıyor?

Veri merkezleri en yoğun olarak ABD'de kümelenmiş durumda; ülkede 4 bin 767 tesis bulunuyor. ABD'yi, Birleşik Krallık ve Almanya'nın öncülük ettiği Avrupa izliyor. Veri merkezleri genellikle yüksek voltajlı elektrik hatlarına veya soğutma için su kaynaklarına erişimin daha kolay olduğu şehirlerin yakınında konumlanıyor. Ancak büyüdükçe daha fazla tesis kırsal alanlarda inşa ediliyor.

Gerçek kapasite açısından ise ABD çok daha büyük bir farkla önde; Çin ikinci sırada yer alırken Avrupa çok geride kalıyor. Bu açığın önümüzdeki yıllarda daha da açılması bekleniyor ve bazı uzmanlar Avrupa'nın yapay zeka patlamasının potansiyel ekonomik faydalarından mahrum kalma riski taşıdığı uyarısında bulunuyor.

Veri merkezlerinin boyutları büyük farklılıklar gösteriyor; bir bahçe kulübesine sığandan geniş arazilere yayılanlara kadar çeşitlilik var. Dünyanın en büyük faal veri merkezinin, Çin Telekom tarafından İç Moğolistan'ın Hohhot kentinde işletilen ve yaklaşık bir milyon metrekarelik alanı kaplayan tesis olduğu belirtiliyor. Bu alan yaklaşık 140 FIFA futbol sahasına eşdeğer.

Ancak çok daha büyük tesisler inşa halinde. Bu tesislerin tamamı yalnızca yapay zeka hizmetlerinin ihtiyaç duyduğu muazzam hesaplama gücünü sağlamak için inşa ediliyor. Örneğin Colossus kampüsünün bir parçası olan Colossus 2, teknoloji devi Nvidia tarafından üretilen yüz binlerce gelişmiş yapay zeka çipini barındıracak. Tesis ayrıca xAI'nin sohbet robotu Grok'un eğitilmesinde kullanılacak. Elon Musk'ın şirketi tesise güç sağlamak için 41 metan gaz türbini kullanacak; aktivistler bunun yerel hava kirliliğini "önemli ölçüde artırabileceğini" savunuyor. Yerel düzenleyiciler ise türbinlerin hava kalitesi standartlarını karşılayacağını belirtiyor.

Elektrik tüketimi ve çevresel kaygılar

Veri merkezlerinin yerel kaynaklar üzerindeki baskısı endişeleri artırıyor. Bu tesisler sistemlerini soğutmak için önemli miktarda su kullanabiliyor ve bazı uzmanlar bunun su kıtlığına yol açabileceği uyarısında bulunuyor. Dünya genelindeki veri merkezlerinin Fransa'nın tamamından daha fazla elektrik tükettiği düşünülüyor. Analizler, artan enerji iştahının karbon emisyonlarını yükselttiğini ve yerel elektrik şebekeleri üzerinde baskı oluşturduğunu gösteriyor; bazıları bunun enerji fiyatlarını artırabileceğinden endişe ediyor. Gürültü ve kapladıkları alanla ilgili kaygılar da kamuoyu tepkisini güçlendiriyor.

ABD'de 16 eyalet yeni tesisleri yasaklamak veya geçici olarak durdurmak için yasa önerileri sundu ve bu konu kasım ayındaki ara seçimlerde kilit bir mesele olabilir. ABD dışında Meksika, Fransa, Endonezya ve Birleşik Krallık gibi ülkelerde de veri merkezlerine karşı muhalefet ortaya çıktı.

Ancak destekçiler, veri merkezlerinin ulusal güvenlik ve yapay zeka gelişimi için kritik olduğunu savunuyor. Ayrıca yatırım çektiklerini, vergi geliri oluşturduklarını ve inşaat gibi alanlarda iş yarattıklarını belirtiyorlar. Brookings Center'ın yakın tarihli bir raporu, veri merkezlerinin yerel işler yarattığını ancak bunun sektör savunucularının iddia ettiğinden daha az olduğunu ortaya koyuyor. Rapora göre Amazon ve Microsoft gibi teknoloji devlerinin sahip olduğu ve işlettiği hiperscale tesisler işler üzerinde daha büyük olumlu etki yaratıyor. Yerel varlığı olmayan uzak kiracılara alan kiralayan "colocation" tesisleri ise daha az fayda sağlıyor.

Tartışmalar sürerken veri merkezi inşaatları devam ediyor. Bu yıl teknoloji sektörünün yapay zeka altyapısına toplam 765 milyar dolar harcaması bekleniyor; bu rakamın gelecek yıl 1 trilyon doları aşacağı öngörülüyor. Ancak çevresel etkilere ilişkin endişeler arttıkça sektör alternatifler arıyor. Bir fikir, veri merkezlerini bol güneş enerjisinden yararlanabilecekleri uzaya veya Ay'a yerleştirmek. Bazıları ise daha fazla yapay zeka işleminin zamanla bilgisayarlarımızın ve akıllı telefonlarımızın içindeki donanım tarafından yapılabileceğini ve bunun dev veri merkezlerine ihtiyacı azaltacağını öngörüyor.