Thatcher'ın Right to Buy politikası konut krizini mi tetikledi?

İngiltere'de 1980 yılında Margaret Thatcher hükümeti tarafından başlatılan Right to Buy (Satın Alma Hakkı) programı, bugün hâlâ en çok tartışılan konut politikalarından biri olmayı sürdürüyor. Program, belediye kiracılarına oturdukları konutu indirimli fiyattan satın alma hakkı tanıyor. İngiltere'de o günden bu yana iki milyondan fazla konut bu kapsamda satıldı.

Right to Buy, belediye konut stokunun yaklaşık %40'ının el değiştirmesine yol açtı. York Üniversitesi ve London School of Economics'te konut konusunda çalışan Prof. Rebecca Tunstall, satışların büyük bölümünün ilk yıllarda gerçekleştiğini söylüyor. Dönemin İşçi Partisi programı şiddetle eleştirirken, partinin kendi seçmenlerinin önemli bir kısmı bu haktan yararlandı.

İşçi Partisi yeni konutlarda hakkı kaldırıyor

2024'te iktidara gelen İşçi Partisi, programı önemli ölçüde daralttı. Belediyelerin kiracılara tanıyabileceği azami indirim ciddi biçimde düşürüldü. Eylül ayında parti konferansında konuşan Başbakan Keir Starmer, mevcut evlerde oturanların hakkının korunacağını, ancak yeni inşa edilen konutlarda bu hakkın kaldırılacağını açıkladı. Hükümete göre bu düzenlemeyle belediye konutlarının "gelecek nesiller için" kamu mülkiyetinde kalması sağlanacak. İngiltere'de Right to Buy olmadan önümüzdeki on yılda net 26 bin belediye konutu kaybı öngörülürken, yeni hesaplamalara göre aynı dönemde 18 bin konutluk net artış bekleniyor. Düzenleme şu anda Parlamento'dan geçen bir yasa tasarısında yer alıyor.

Konut Bakanı Angela Rayner da kendi belediye konutunu satın alıp daha sonra kârla satanlar arasında. Muhalefetteki Muhafazakâr Parti ve Reform UK ise programı koruma, hatta genişletme sözü veriyor.

Eleştiriler: sosyal konut stoğu eridi

Programın savunucuları, işçi sınıfı ailelerinin ev sahibi olup servet biriktirebildiğini vurguluyor. 80 yaşındaki Barbara Stevens, kuzey Londra'nın Kentish Town semtindeki iki odalı belediye dairesini yaklaşık 35 bin sterline satın aldığını, bugün bu evin 600-700 bin sterlin değerinde olabileceğini söylüyor.

Ancak eleştirmenler, satılan konutların yerine yeterince yenisinin inşa edilmediğini belirtiyor. New Economics Foundation'dan Molly Harris'in araştırmasına göre Right to Buy kapsamında satılan evlerin %41'i bugün özel kiracılıkta kullanılıyor. Harris, kamu parasıyla inşa edilen konutların zamanla yatırım aracına dönüştüğünü savunuyor. Newham Belediyesi, satılan 9 bin konutun neredeyse yarısının sonradan özel kiralığa çevrildiğini, ilçede ülkenin en uzun belediye konutu bekleme listesinin oluştuğunu açıkladı.

Programın mimarlarından eski bakan Lord Heseltine, satış gelirlerinin yeni konut yapımına aktarılacağının varsayıldığını, ancak bunun gerçekleşmediğini kabul ediyor. Yine de politikayı "son derece başarılı" buluyor ve geriye dönük farklı tasarlamak istemediğini söylüyor.

Milan Üniversitesi'nden Prof. Matteo Sandi'nin araştırması ise ev sahibi ailelerin çocuklarında eğitim ve gelir açısından daha iyi sonuçlar tespit etti. Prof. Tunstall ise güvenli ve uygun fiyatlı barınmanın çocuk gelişimi için kritik olduğunu, bunun yalnızca ev sahipliğiyle sağlanamayacağını belirtiyor.

İskoçya 2016'da, Galler ise 2019'da programı kaldırdı; ancak Tunstall'a göre bu değişikliklerin etkisi henüz istatistiklere yansımadı.