Swinney'den başbakana bağımsızlık referandumu çağrısı

İskoçya Birinci Bakanı John Swinney, Birleşik Krallık Başbakanı'na bir mektup yazarak İskoçya'nın anayasal geleceğini görüşmek üzere buluşma çağrısı yaptı. Swinney, mektubunda bağımsızlık referandumunu tetikleyecek yasal bir mekanizma kurulması gerektiğini belirtti.

Bu çağrı, Başbakan'ın Çarşamba günü milletvekillerine yaptığı açıklamanın ardından geldi. Başbakan, İskoçya ve Kuzey İrlanda'da kamuoyunun değişmesi ve net bir uzlaşma oluşması halinde sınır anketi yapılabileceğini söyledi. Ancak bunun henüz gerçekleşmediğini ekledi. Downing Street (Başbakanlık Ofisi) daha sonra böyle bir oylamanın şu anda "gündem dışı" olduğu yönündeki tutumda değişiklik olmadığını açıkladı.

Mektupta ne var?

Swinney, mektubunda Başbakan'ın sözlerini memnuniyetle karşıladığını belirterek, bunun İskoçya'da bağımsızlığa çoğunluk desteğinin yeni bir referandumu tetiklemesi gerektiğinin kabulü anlamına geldiğini savundu. Swinney, bunu "İskoçya halkının kendi geleceğini belirleyeceği gerçeğinin uzun zamandır beklenen kabulü" olarak nitelendirdi. Mektubun sonunda, ilkenin üzerinde anlaşılmasının ardından bu ilkenin Kuzey İrlanda'da olduğu gibi yasal bir mekanizmaya dönüştürülmesi için görüşülmesi gerektiğini ifade etti.

Başbakan, soruyu Birinci Bakan Soruları sırasında Dundee SNP milletvekili Chris Law'dan aldı. Law, Başbakan'ın Kuzey İrlanda'daki Hayırlı Cuma Anlaşması'na yüzde 100 bağlı kalacağını söylediğini hatırlatarak, anlaşmanın Birleşik Krallık'tan ayrılma referandumunu neyin tetikleyeceğine dair hüküm içerdiğini belirtti. Ardından İskoçya'da benzer bir referandumun koşullarının da yasada belirtilmesi gerekip gerekmediğini sordu.

Başbakan, Hayırlı Cuma Anlaşması'na göre sınır anketinin, ülkede net bir uzlaşma oluştuğunda, yani kamuoyu değişerek çağrının değerlendirilmesi gerekecek noktaya geldiğinde Kuzey İrlanda Bakanı tarafından değerlendirilebileceğini söyledi. İskoçya'da da durumun tamamen aynı olduğunu belirten Başbakan, yeni bir referandum için çoğunluk kamuoyu desteği bulunduğunu bilmediğini, bu değişene kadar referandum yapılmayacağını kaydetti.

Geçmiş referandumlar ve uzman görüşü

İskoçya'da Eylül 2014'te yapılan bağımsızlık referandumunda ülke, yüzde 55'e karşı yüzde 45 oyla Birleşik Krallık'ta kalmayı seçmişti. Başbakan, göreve geldikten sonra Temmuz ayında Swinney ile ilk görüşmesinde böyle bir oylamanın "gündem dışı" olduğunu, çünkü bunun ekonomi ve ailelerin geçim sıkıntısıyla mücadeleden dikkati dağıtacağını söylemişti.

Strathclyde Üniversitesi'nde siyaset profesörü olan Sir John Curtice, son kamuoyu anketlerinin bağımsızlık lehine çok küçük bir çoğunluğa işaret ettiğini belirtti. Ancak marjların küçük olması nedeniyle bunun İskoçya'nın "muhtemelen" ayrılma yönünde oy vereceği anlamına geldiği iddiasının sorgulanacağını söyledi. Curtice, daha önce milliyetçi kesimde bazılarının anketler istikrarlı biçimde yüzde 60 civarında destek gösterdiğinde referandum yapılması gerektiğini kabul ettiğini hatırlattı.

SNP, yeni bir referandum gerekçesini sık sık Mayıs seçimlerinde Holyrood'a (İskoçya Parlamentosu) giren rekor sayıdaki bağımsızlık yanlısı milletvekiline dayandırıyor. SNP ile İskoç Yeşilleri toplamda 73 milletvekili çıkararak bağımsızlık yanlısı çoğunluğu bir artırdı. Ancak bağımsızlık yanlısı partilere oy veren seçmen oranı yüzde 50'den yaklaşık yüzde 41'e düştü. Bunun nedeni, birlik yanlısı oyun daha parçalı olması ve Reform UK'nin yükselişiyle seçim sisteminin bir özelliğinden kaynaklandı.

Curtice, tartışmanın her iki tarafının da kendi tezini destekleyecek kanıt bulabildiğini söyledi.

2014 referandumu, dönemin başbakanı David Cameron ile SNP lideri Alex Salmond arasında varılan anlaşmayla yapılmıştı. İki isim de oylamayı "nesilde bir kez" olarak tanımlamıştı. 2016 Brexit oylamasında Birleşik Krallık genel olarak AB'den ayrılma yönünde oy verirken İskoçya çoğunlukla kalmayı seçti. Salmond'un halefi Nicola Sturgeon, bunun "koşullarda maddi değişiklik" anlamına geldiğini savunarak yeni bir referandumu yeniden gündeme getirdi. Ancak Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesi, İskoç hükümetinin Birleşik Krallık hükümetinin onayı olmadan bağımsızlık referandumu yapma yetkisi bulunmadığına karar verdi.