Nucleus Genomics'in 'en iyi bebek' reklamları ve liberal öjeni tartışması

ABD'li genetik şirketi Nucleus Genomics, geçen yıl New York metrosunda yayımladığı reklamlarla tartışma yarattı. Şirket, reklamlarda anne baba adaylarına "en iyi bebeğe" sahip olabileceklerini vaat etti. "Boyun yüzde 80'i genetik" ve "zekânın yüzde 50'si genetik" ifadelerinin yer aldığı afişler, müşterileri pahalı ve kapsamlı bir tüp bebek (IVF) işlemine yönlendirdi.

Şirketin sunduğu işlemde 20'ye kadar embriyo, bilinen tüm genetik hastalıkların yanı sıra göz ve saç rengi, güç, uzun ömür, uykusuzluk ve erkek tipi kellik gibi özellikler açısından da taranıyordu. Bu satış yaklaşımı, kişinin kendini ve ailesini sürekli optimize etme eğiliminin bir parçası olarak yorumlanıyor.

Öjeni kavramı ve tarihsel arka planı

Öjeni, sözcük olarak Yunancada "iyi doğum" anlamına geliyor. Kavram 1883'te, Charles Darwin'in kuzeni Francis Galton tarafından ortaya atıldı. Galton, evrimin yönetilebilecek bir süreç olduğunu savunuyor ve "doğanın kör, yavaş ve acımasız biçimde yaptığını insanın öngörülü, hızlı ve iyi niyetle yapabileceğini" ileri sürüyordu.

İkinci Dünya Savaşı'nın ardından öjeni, ırkçı ve sözde bilimsel bir akım olarak büyük ölçüde reddedildi. Akımın ilan edilen amacı insan türünü geliştirmekti; ancak en somut sonuçları birçok ülkede "aşağı" görülen kişilerin zorla kısırlaştırılması, kurumlara kapatılması ve Nazi Almanyası'nda üstün ırka tehdit sayılan insanların toplu katledilmesi oldu.

Ancak öjeni, 20. yüzyılın ilk yarısında bilim insanları, siyasetçiler ve kamuoyu arasında yaygın biçimde kabul görüyordu. Savunucuları arasında zorunlu kısırlaştırmayı destekleyenler olduğu gibi, kadınların doğum kontrol hakkını toplumsal iyileşme aracı olarak görenler de vardı.

'Liberal öjeni' ve bireysel seçim vurgusu

Geçen yüzyılın sonlarına doğru bazı filozoflar ve biyoetikçiler "liberal öjeni" adını verdikleri bir yaklaşımı savunmaya başladı. Nicholas Agar ve Julian Savulescu gibi isimler, ebeveynlerin özgür seçimine dayanan bu yaklaşımın geçmişteki baskıcı öjeniden tamamen farklı olduğunu öne sürdü.

Tarihçi Nathaniel Comfort'a göre öjeni, 20. yüzyılın ortalarında nüfustan bireye yönelmeye başladı; bu değişim tıbbi genetiğin gelişmesiyle paralel ilerledi. Günümüzde doğum öncesi tarama prosedürleri onlarca yıldır standart tıbbi uygulama haline geldi. Down sendromu, taramanın yaygın olduğu ülkelerde giderek daha nadir görülüyor. Örneğin Danimarka'da Down sendromu tespit edilen gebeliklerin yüzde 95'inden fazlası sonlandırılıyor.

Uzmanlar, 20. yüzyılda ulus devletin projesi olan öjeninin 21. yüzyılda kapitalist bireyciliğin mantıklı bir uzantısı olarak kendini yeniden konumlandırdığını değerlendiriyor. Şirketler, "nesiller arası servet" ifadesine benzer biçimde "nesiller arası sağlık" satın alınabileceğini öne sürüyor.

Bilimsel açıdan da soru işaretleri bulunuyor. Boy ve zekânın genetikle ilişkisine dair yüzde ifadeleri, bir gruptaki farklılıkların ne kadarının genetikten kaynaklandığına ilişkin nüfus düzeyindeki tahminlere dayanıyor ve bu tahminler tartışmalı. Bu oranlar, ebeveynlerin çocuklarının boyunu veya zekâsını güvenilir biçimde belirleyebileceği anlamına gelmiyor.

Metin, liberal öjeninin geçmişten farklı bir söylemle ilerlediğini, ancak "en iyi"nin ne olduğu sorusunun hâlâ merkezde durduğunu vurguluyor.