Kafein neden bazı kişileri ayakta tutuyor, bazılarını etkilemiyor?

Londra'da arkadaşlarıyla birlikte olan 20 yaşındaki Emily, kahve ve enerji içeceklerinin kendisi üzerinde fazla bir etkisi olmadığını söylüyor. "Günde iki fincan kahve içiyorum, belki bir de enerji içeceği. Akşam boyunca kola içsem bile hiçbir sorun yaşamıyorum" diyor. Emily gibi uyumadan önce çift shot espresso içip kısa süre sonra uykuya dalan pek çok kişi var. Ancak birçok insan için kafeinin etkileri çok daha uzun sürebiliyor.

Uzmanlara göre bunun temel nedeni, kafeinin vücutta kalma süresinin kişiden kişiye değişmesi. Kafein, dünyada en yaygın kullanılan psikoaktif madde. Günde 2 milyardan fazla fincan kahve tüketiliyor; kola, enerji içecekleri, çikolata, sakız ve spor takviyeleri de kafein içeriyor.

Kafein vücuda ekstra enerji vermiyor; yorgunluğu maskeliyor. Bunu, gün boyunca beyinde biriken ve uyku hissi yaratan adenozin adlı kimyasalın etkisini bloke ederek yapıyor. Chicago'daki Northwestern Üniversitesi'nden beslenme doçenti Dr. Marilyn Cornelis, kafeinin kandaki temizlenme sürecinin kişiye bağlı olarak 6 ila 20 saat sürebildiğini belirtiyor. "İlk fincanı içtiğinizde etkisini hissetmeyebilirsiniz. Ancak iki-üç saat sonra kafein hâlâ sistemde olabilir ve ikinci fincan eklenince kaygı hissi başlayabilir" diyor.

Karaciğer enzimi ve genetik faktörler

Karaciğerin kafeini ne kadar hızlı işlediği CYP1A2 adlı tek bir gene bağlı. Bu genin, en azından bir ölçüde atalarınızla ilişkili olabileceği düşünülüyor. Bu yıl yayımlanan bir araştırma, Avrupalılar ve Güney Amerikalıların ortalama olarak kafeini daha hızlı parçaladığını ortaya koydu. Sigara içmek, karaciğerin kafeini parçalama hızını yüzde 65'e kadar artırabiliyor. Bazı antibiyotikler, doğum kontrol hapları ve reçeteli ilaçlar ise tam tersi etki yaparak kafeinin vücutta daha uzun kalmasına yol açabiliyor. Hamilelikte de hormonal değişiklikler kafeini parçalayan karaciğer enzimini baskılıyor.

Düzenli kahve içenler, vücut kafeine alıştıkça maddeye karşı daha az hassas hale geliyor. Birkaç hafta kahve içilmediğinde beyindeki adaptasyonlar tersine dönmeye başlıyor ve ilk fincan beklenmedik şekilde gerginlik yaratabiliyor. Uyku araştırmacıları, yatmadan en az altı saat önce kafeinden kaçınılmasını öneriyor. Psikolog ve uyku uzmanı Dr. Lindsay Browning, kafeinin sadece uykuya dalmayı engellemekle kalmayıp uyku kalitesini de etkileyebildiğini söylüyor. Browning, saat 22.00 civarında yatmayı planlayanlara 14.00'ten sonra kafeinden uzak durmalarını öneriyor ancak herkes için geçerli katı bir kuralın doğru olmadığını ekliyor.

İngiltere'nin kamu sağlık kuruluşu NHS, hamile kadınların günde 200 mg'ın altında kafein tüketmesini tavsiye ediyor; bu yaklaşık iki büyük fincan filtre kahveye denk geliyor. Diğer yetişkinler için ana mesaj ise ölçülülük. Bristol Üniversitesi'nden beslenme profesörü Peter Rogers, "Kafein görece güvenli" diyor ve aşırı tüketildiğinde gerginlik ve rahatsızlık hissiyle kişinin kendini durdurması gerektiğini fark ettiğini belirtiyor. Ciddi kafein zehirlenmeleri çok nadir ve genellikle dakikalar içinde birkaç gramın yutulduğu konsantre ürünlerle ilişkili. Öte yandan onlarca yıllık araştırmalar, ölçülü kahve içenlerin bazı önemli hastalıklara yakalanma riskinin daha düşük olduğunu ve içmeyenlere göre biraz daha uzun yaşayabildiğini gösteriyor.