İskoçya'da konut sıkıntısı neden büyüyor?

İskoçya'nın büyük şehirlerinde "konut acil durumu" ilan edilmesinin üzerinden üç yıl geçti. Aradan geçen sürede evsizlik rekor seviyeye ulaşırken kiralık ve satılık konut fiyatları artmayı sürdürdü. Ülke genelinde de aylar sonra ulusal düzeyde konut acil durumu ilan edilmişti.

Sorunun çözümü ilk bakışta basit görünüyor: daha fazla konut inşa etmek. Ancak bu hedefe ulaşmak, sorumluluğun merkezi hükümet, yerel yönetimler ve özel inşaat firmaları arasında paylaşılması nedeniyle karmaşıklaşıyor.

İskoçya hükümeti ülkenin Birleşik Krallık genelinde en yüksek konut inşaat oranına sahip olduğunu savunuyor, ancak inşaat hızı düşüyor ve doğru yerde doğru türde konut üretilip üretilmediği tartışılıyor. Şu ana kadar 13 İskoç yerel konseyi farklı gerekçelerle konut acil durumu ilan etti. Bu gerekçeler arasında evsizlik hizmetlerine artan baskı, geçici barınma yerlerinde yaşayan kişi sayısının yüksekliği ve uzun bekleme listelerine karşılık uygun fiyatlı konut eksikliği yer alıyor.

Evsizlik ve geçici barınma rekor seviyede

İskoçya hükümeti verilerine göre evsizlik rekor seviyeye çıktı. Konseylerin ödeme yaptığı geçici barınma yerlerinde 19 binden fazla hane bulunuyor; bu önceki yıla göre %10 artış anlamına geliyor. Bu hanelerde 10 bin 715 çocuk yaşıyor. 2025-26 döneminde toplam 35 bin hane evsiz veya evsiz kalma tehdidi altında olarak değerlendirildi. Bu yılın mart ayı itibarıyla konsey veya ortak konut listelerinde 180 binden fazla başvuru vardı; bu rakam Glasgow gibi bazı büyük yerel yönetimleri kapsamıyor. Glasgow sosyal konutlarını konut birlikleri aracılığıyla yönetiyor ve şehirde 6 binden fazla başvuru ile 4 bin 200'den fazla hane geçici barınmada bekliyor.

Konseyler ve konut birliklerinin elindeki toplam sosyal konut stoku 2017'den bu yana artıyor; ancak yalnızca 2004 seviyesine kadar toparlanabildi. Bu yılın mart ayında, İskoç Parlamentosu'nun 1999'da yeniden toplanmasına kıyasla 89 bin daha az sosyal konut mevcut. Aynı dönemde İskoçya nüfusu %9 arttı.

İnşaat hızı düşüyor, maliyetler artıyor

Sosyal ve uygun fiyatlı konuta talep artarken inşa edilen toplam konut sayısı azalıyor. İnşaat sektörü 2008 finansal krizinden yeni toparlanmaya başlamışken Covid-19 salgını geldi. İskoçya hükümeti verilerine göre 2025-26 mali yılında 17 bin 640 yeni konut tamamlandı; bu üst üste üçüncü düşüş yılı oldu. Son iki yılda başlatılan yeni proje sayısı 2012-13'ten bu yana en düşük seviyede. İnşaat firmaları artan işletme maliyetlerini, özellikle 2022'de Ukrayna savaşı sonrası enflasyon şoklarına duyarlı inşaat malzemeleri fiyatlarını, uygun arsa eksikliğini ve planlama izinlerinin uzun sürmesini sorun olarak gösteriyor. Yaklaşık 200 inşaat firmasını temsil eden Homes For Scotland, son yıllarda hükümetin getirdiği düzenlemelerin yeni bir konutun maliyetine on binlerce sterlin eklediğini belirtiyor.

İskoçya Konut Bakanı Shirley-Anne Somerville, BBC Scotland News'e yaptığı açıklamada bakanların inşaat firmalarının endişelerinin farkında olduğunu, ancak bu standartların enerji faturalarını düşürdüğünü ve engelliler için konutları iyileştirdiğini söyledi.

İnşaat oranlarında bölgeler arasında belirgin fark var; yeni konutların önemli bölümü Edinburgh çevresinde yoğunlaşıyor. 2025-26'da tamamlanan yeni konutların %32'si Lothian bölgesinde. Başkente gidip gelenlerin yoğun yaşadığı Fife da eklendiğinde bu bölge, nüfusun yalnızca %23'üne sahipken tüm yeni konutların %39'unu oluşturuyor. Batıya bakıldığında tablo tersine dönüyor; Glasgow ve çevresindeki konseyler nüfusun %32'sine sahipken inşaatların yalnızca %26'sını alıyor. Glasgow'da evsizlik o kadar ciddi ki şehir konseyi insanları otel odalarında barındırmak için yılda yaklaşık 70 milyon sterlin harcıyor. Edinburgh ile birlikte Glasgow, İskoçya Konut Düzenleyicisi tarafından "sistemik başarısızlık" durumunda ilan edildi. Geçen yıl Glasgow'daki 8 bin 25 evsizlik başvurusunun %44'ü mülteci statüsü veya oturum izni olan kişilerden geldi; İskoçya genelinde bu oran %16.

Şehir yönetimi, önümüzdeki altı yılda kullanılmayan eski sanayi arazilerinde 6 bin 500 yeni uygun fiyatlı konut inşa etme planını yeni açıkladı. Konsey ayrıca şehir genelinde 59 alanı 2032'ye kadar finansman sağlanırsa inşa edilebilecek 12 bin 173 ek konut için potansiyel yer olarak belirledi.

İskoçya hükümetinin genel bir konut inşaat hedefi yok; ancak 2022'de uygun fiyatlı konutlar için 2032'ye kadar 110 bin konut tamamlama hedefi koydu. En az %70'inin sosyal kiralık, %10'unun ada ve kırsal topluluklarda olması öngörülüyor. Son verilere göre bu hedefe yönelik 36 bin 500 konut tamamlandı. İskoçya Parlamentosu Bilgi Merkezi'ne göre hedefe ulaşmak için önümüzdeki beş yılda yılda ortalama 15 bin konut teslim edilmesi gerekiyor. 2025-26'da Uygun Fiyatlı Konut Arz Programı kapsamında 6 bin 832 konut tamamlandı; bu 2022-23'teki 10 bin 466'lık zirveden düşüş anlamına geliyor. Hedefe ulaşmak için teslimat hızının iki katından fazla artması ve rekor seviyelerde sürdürülmesi gerekiyor.

Bakanlar önümüzdeki dört yılda "yaklaşık 36 bin uygun fiyatlı konut" için 4,1 milyar sterlin ayırdıklarını belirtiyor. İnşaatçılar bu fonun sağladığı uzun vadeli güvenceden memnun, ancak bu yalnızca 110 bin hedefinin yarısına ulaşılmasını sağlar ve hedefe iki yıl kalır. Fraser of Allander Institute düşünce kuruluşunun modellemesi hedefe ulaşmanın 2036 sonunu bulabileceğini gösteriyor. İskoçya hükümeti 110 bin hedefine odaklandığını, ancak bunun "zorlu" olduğunu kabul ediyor. Hükümet gelecek yıl More Homes Scotland adlı yeni bir ulusal ajans kuruyor; ajansın "engelleri kaldırıp konut teslimatını hızlandırması" hedefleniyor.