İngiltere'de fabrika çevresinde yaşayanların kanında yüksek PFOA bulundu

İngiltere'nin Lancashire bölgesindeki Thornton-Cleveleys köyünde, büyük bir kimya fabrikasının yakınında yaşayan onlarca kişinin kan testlerinde yüksek seviyede kanserojen bir "sonsuz kimyasal" tespit edildi. Söz konusu madde PFOA olarak biliniyor.

Köyde yaşayanlara, bu madde nedeniyle ciddi sağlık sorunları açısından yüksek risk altında olabilecekleri bildirildi. Bölge, yıllardır Çevre Ajansı (Environment Agency) tarafından toprak ve yerel olarak yetiştirilen gıdalardaki kirlilik nedeniyle inceleniyor.

Soruşturma, yüksek seviyelerin büyük olasılıkla yakındaki AGC Chemicals fabrikasından kaynaklandığını ortaya koydu. Fabrika, 2012 yılına kadar tava kaplaması üretiminde PFOA kullanıyordu.

Köyden Sam ve eşine, PFOA nedeniyle artan sağlık riski taşıdıkları söylendi. Ancak Sam, BBC'ye oğlunun sonucunun kendisini daha çok şoke ettiğini anlattı. "Sonuçları açtığımızda... tanrım, bu inanılmaz derecede yüksek, ölçeğin dışında dedim" ifadelerini kullandı. Sam, çocuklarını emzirirken yıllar içinde kendisinde birikmiş olabilecek maddeyi onlara aktardığını düşünmenin kendisini çok üzdüğünü belirtti.

PFOA nedir, neden yasaklandı?

Sonsuz kimyasallar, PFAS olarak da bilinen ve suya ve yağa dayanıklı bir madde grubudur. Giysi ve pişirme gereçleri gibi binlerce günlük üründe bulunuyorlar. Kolayca parçalanmadıkları için sağlık endişelerine yol açıyorlar.

PFOA, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından Grup 1 kanserojen olarak sınıflandırıldığı için 2020'den bu yana İngiltere'de yasaklı. Bu sınıflandırma, maddenin kanser riskini artırabildiğine dair net bilimsel kanıt bulunduğu anlamına geliyor.

Çevre Ajansı ve Wyre Belediyesi (Wyre Council), fabrikanın yakınındaki bölgenin kirlenip kirlenmediğini belirlemek için 2024'ten bu yana testler yapıyor. Testlerde toprakta, yumurtalarda ve yerel olarak yetiştirilen sebzelerde yüksek PFOA seviyeleri bulundu. İki bahçe alanı kapatıldı ve kirlenmiş arazi olarak sınıflandırılacak. Fabrikaya 1 km mesafede yaşayanlara, bahçelerinde yetiştirdikleri meyve ve sebzeleri soymaları tavsiye edildi.

Soruşturmalar, PFOA'nın büyük olasılıkla fabrikadan havaya karışarak yayıldığı sonucuna vardı.

Sakinler daha önce belediyeden kanlarının test edilmesini istemişti. Ancak Birleşik Krallık Sağlık Güvenliği Ajansı (UK Health Security Agency), PFAS izlemenin şu anda önerilmediğini, çünkü testlerin bireyler için net bilgi sağlamasının olası olmadığını belirtti.

Bunun yerine, Manchester Metropolitan Üniversitesi tarafından bağımsız testler sunuldu. Testler, çevre sorunlarıyla ilgili davaları finanse eden araştırmacı gazeteciler Watershed ve Law for Change tarafından karşılandı. 49 sakin gönüllü oldu ve sonuçları çarşamba günü öğrendi.

Andrew Molloy, en yüksek risk kategorisinde olduğunu öğrendi. "Yarı yarıya normal çıkmasını bekliyordum" dedi. Molloy, bahçesinden meyve sebze yemediğini veya kendi yumurtalarını üretmediğini, bu nedenle risk altında olmadığını düşündüğünü söyledi. Evi, eskiden fabrikaya ait olan arazi üzerine inşa edilmişti. Ailesindeki kalıcı sağlık sorunları nedeniyle test yaptırdığını belirtti.

Sonuçları en yüksekler arasında çıkan Mario Panteli ise görünür şekilde sarsılmıştı. "Oldukça duygusal, bir şok" dedi. Bir mülk satın aldığını ve bunun kalıcı evi olacağını varsaydığını, ancak şimdi çocuklarını ön ve arka bahçeye sokmayı bırakması gerekeceğini söyledi. Kendini kafeste gibi hissettiğini ifade etti.

Sonuçlar ve olası hukuki süreç

Manchester Metropolitan Üniversitesi'nde testleri yürüten Dr David Megson, sonuçların kendisini hasta hissettirdiğini söyledi. Seviyelerin genel nüfusta beklenebilecek her şeyden çok daha yüksek olduğunu belirtti.

İngiltere'de insanlarda kabul edilebilir PFAS seviyeleri hakkında herhangi bir öneri bulunmuyor. Ancak ABD ve Almanya'da bu konuda kılavuzlar mevcut. Test edilen 49 sakinin %70'inin okumaları, bu ülkelerin kılavuzlarına göre artan sağlık riski taşıyabilecek düzeydeydi. Olası etkiler arasında tiroid fonksiyonunda azalma, böbrek kanseri, testis kanseri, yüksek kolesterol, preeklampsi ve ülseratif kolit riskinin artması yer alıyor.

Kanda yüksek sonsuz kimyasal bulunması, sakinlerin bu rahatsızlıkları geliştireceği anlamına gelmiyor. Ancak ABD ve Alman yetkililer, yüksek seviyeleri olan herkese ek sağlık taraması sunulması gerektiğini öne sürüyor.

Kan testi yaptıranlar da dahil olmak üzere 100'den fazla sakin, kirlilik nedeniyle tazminat talep etmek için AGC Chemicals'a karşı toplu dava açmayı düşünüyor.

Sakinlerden bazılarını temsil eden hukuk firması Leigh Day'in ortağı Sarah Moore, evlerindeki mali kayıplar ve arazinin kullanımı ile keyfi üzerindeki etki için tazminat istenebileceğini söyledi. Ayrıca sağlık riskleriyle ilgili de tazminat talep edilebileceğini belirtti. Davanın İngiltere'de "çığır açıcı" olacağını ve ülkede bir topluluğun sonsuz kimyasallardan kaynaklanan kirlilik nedeniyle ilk kez hukuki talep başlatacağını ekledi.

Yurt dışında, PFOA kirliliğiyle ilgili en büyük hukuki davalardan biri ABD'nin Batı Virginia eyaletinde görüldü. 2019 yapımı Dark Waters filmine konu olan davada DuPont ve Chemours Co, toplam 671 milyon dolar (526 milyon sterlin) karşılığında 3.500'den fazla PFOA davasını çözdü. Her iki şirket de her zaman herhangi bir yanlış yaptığını reddetti.

Thornton-Cleveleys'deki fabrika ilk olarak 1950'lerde faaliyete geçti. O dönemde ICI, PFOA kullanarak yapışmaz tava kaplaması üretiyordu. AGC Chemicals fabrikayı 1999'da devraldı ve 2012 yılına kadar PFOA kullanmaya devam etti. Daha sonra EEA-NH4 adlı bir yedek kimyasala geçildi. Bu madde de test edilen 10 sakinin kanında bulundu.

AGC Chemicals sözcüsü, tesisin şirket kurulmadan çok önce kimyasal ürettiğini belirtti. Çok kurumlu soruşturmanın halen sürdüğünü ve arazi kirliliği konusunda resmi bir tespit yapılmadığını, bu nedenle gelecekteki sonuçlar veya sonraki adımlar hakkında spekülasyon yapamayacaklarını söyledi.

AGC Chemicals bu ayın başlarında, "değişken ve rekabetçi bir pazar bağlamında tesisi çalışır durumda tutmak için uygulanabilir bir çözüm" bulunmadığına karar vererek fabrikanın bu yıl içinde kapanacağını açıklamıştı.

Thornton-Cleveleys kan testlerinde yer almayan halk sağlığı uzmanı Dr Steve Hajioff, fabrikanın maddeyi 2012'de kullanmayı bırakması ve maddenin zamanla parçalanması nedeniyle PFOA seviyelerinin geçmişte daha da yüksek olabileceğini söyledi. Ölçülen seviyelerin ciddi sağlık sorunlarıyla ilişkili olduğunu, ancak böbrek kanseri veya testis kanseri gibi çok nadir bir şeyin riskini %30 artırmanın, bireyin etkilenme olasılığının yine de oldukça düşük olduğu anlamına geldiğini ekledi.

Moore, hamile olan ve çocukları için endişelenen topluluk sakinlerini ve riskler nedeniyle evlerini ziyaret etmeyi reddeden aileleri olanları temsil ettiğini söyledi. Thornton-Cleveleys'de görülen durumun bir aykırı örnek olarak görülebileceğini, ancak endişesinin bunun buzdağının sadece görünen kısmı olduğunu belirtti.

Araştırmacılar, sorunun boyutunu anlamak için daha geniş toplulukta ek kan testleri yapılması gerektiğini söyledi.

Jersey'de PFAS üzerine yapılan önceki bir rapor, yüksek seviyeleri olan sakinlere kolesterol düşürücü ilaçlar ve kan alma (bir damardan kanın kademeli olarak çekilmesi ve vücudun doğal olarak yenilemesi) dahil tedavi sunulmasını önermişti.

Bölgedeki soruşturmayı yürüten Wyre Borough Council, "PFAS'ın gelişmekte olan bir bilimsel araştırma alanı olduğunu kabul ediyoruz ve yeni kanıtlar elde edildikçe topluluklarımız adına uzman sağlık kurumlarından güncellenmiş tavsiye ve rehberlik alınması için baskı yapmaya devam edeceğiz" açıklamasını yaptı.