Güney Afrika bağcılığında kölelik mirasıyla yüzleşme

Güney Afrika'nın en eski şarap çiftliği Groot Constantia, yılda 450 bin ziyaretçiyi ağırlıyor. Ziyaretçiler burada dağlarla çevrili bir koya uzanan bağları gezebiliyor veya Napolyon'un favorisi olduğu söylenen tatlı Grand Constance şarabından tadabiliyor. Ancak burada dikkat çeken bir başka unsur var: Devlet kurumu Iziko Museums tarafından işletilen ve kölelik tarihine yer veren bir müze.

Müzedeki panolar, 1685'te kuruluşundan 1834'te İngiliz sömürge yönetimi tarafından köleliğin kaldırılmasına kadar çiftlikte yaşayan yaklaşık 30 kölenin yaşamına dair bilgiler sunuyor. Mozambik, Madagaskar, Hindistan, Sri Lanka ve Endonezya'dan zorla getirilen kişilerin isimleri iki plakette listeleniyor. Plaketlerde, "Bu insanların Groot Constantia'nın başarısındaki katkılarını kabul ediyor, kölelik altındaki baskı ve acılarını, direnç ve cesaretlerini anıyoruz" ifadeleri yer alıyor.

Groot Constantia CEO'su Jean Naudé, "Bunun tarihimizin bir parçası olduğunu kabul ettik ve aslında yaptıkları için minnettarız" dedi. Naudé, "Sağlam olmayan bir temel üzerine inşa edilmiş olması üzücü, ancak temel orada ve bugün yapabileceğimiz en az şey bu temel üzerine düzgün bir şey inşa etmek" diye ekledi.

Kesin veri olmasa da tarihçiler, geçen yıl 36,3 milyar rand (1,65 milyar sterlin) değerinde şarap satan sektörde yalnızca birkaç işletmenin kölelik geçmişini açıkça kabul ettiğini belirtiyor. Groot Constantia ayrıca 1885-1993 arasında Güney Afrika hükümetine ait olması ve ardından kâr amacı gütmeyen bir vakfa devredilmesiyle de farklılaşıyor.

Köle emeğine dayanan bir sektör

Jan van Riebeeck, 1652'de bugünkü Cape Town'da Dutch East India Company (Hollanda Doğu Hindistan Şirketi) için bir koloni kurdu ve ilk köleler birkaç yıl içinde evlerde ve çiftliklerde çalıştırılmak üzere getirildi. SOAS (Londra Üniversitesi Doğu ve Afrika Araştırmaları Okulu) öğretim üyesi Wayne Dooling'e göre 19. yüzyılda önde gelen 21 şarap üreticisi aile toplam 3.557 köleye sahipti.

Stellenbosch Üniversitesi'nden tarihçi Kate Ekama, "Şarap endüstrisi köle emeğine büyük ölçüde bağımlıydı" dedi. Araştırmasına göre 1820'lerde "zorla çalıştırılan" işçilerin yaklaşık yüzde 80'i köleydi, geri kalanı topraklarından edilmiş yerli halktı. Groot Constantia'daki Iziko Museums küratörü Linda Mbeki, çoğu tarihi bağda kölelik anıtı bulunmamasını, "İnsanlar miraslarını lekelemek istemiyor. Kölelik tarihini kabul etmek, doğrudan olmasa da suç ortaklığını kabul etmek, ayrıcalık ve nesilden nesile aktarılan zenginlikle birlikte gelir" sözleriyle açıkladı.

Ancak Groot Constantia, kölelikten sömürgeciliğe ve apartheid'e uzanan çizgiyi bugünkü bağ işçilerinin koşullarına bağlayan sendikalar ve işçi hakları gruplarının eleştirileriyle karşılaşıyor. Sivil toplum kuruluşu Trust for Community Outreach and Education (TCOE) ve Commercial, Stevedoring, Agricultural and Allied Workers Union'a (CSAAWU) göre Temmuz'dan bu yana çoğu eski işçi olan en az 10 aile çiftlikten tahliye edildi.

TCOE direktörü Mercia Andrews, "En eski şarap çiftliği olma tarihine sahip çıkmak isteyebilirsiniz, ancak aynı zamanda emeğini veren ve sektörü inşa edenler kolayca gözden çıkarılabiliyor" dedi. Naudé ise tahliyelerin mahkeme kararı olmadan yapılmadığını belirterek 2024'teki açıklamalarına atıfta bulundu: "Sorumlu ve ilerici bir işveren olarak Groot Constantia, tüm çalışanlar için her zaman adaleti gözetir ve ilgili tüm yasalara uyar."

Solms-Delta örneği

Cape Town'ın 40 mil doğusundaki Franschhoek'te bulunan Solms-Delta, tarihini kabul etmeye ve eşitsizliği gidermeye çalışan çiftliklerden biri. 2001'de çiftliği satın alan nöropsikoloji profesörü Mark Solms, "Bu sadece soyut bir tarihsel ilke değil. Büyük bir evde, bir sürü yoksul insanla yaşıyorsunuz; onlar bu tarihin doğrudan sonucu olarak oradalar ve bu tarihin doğrudan sonucu olarak yoksullar" dedi.

Nico Jansen, 1690'da kurulan Solms-Delta'da babasının ailesinin üçüncü kuşağı olarak yaşıyor. 2001'de çiftlik müdürü atandığında Solms'un evleri yenileme ve ücretleri komşu çiftliklerin üzerine çıkarma vaatlerine inanmadığını belirten Jansen, "Onu olabildiğince sömürmek istedim... ki evleri eski günlere geri götüremesin, gitmek isterse biz zaten daha iyi bir yerde olalım" dedi. Jansen, mirasını yerli Khoikhoi halkına dayandırıyor.

2005'te Solms, işçilerin bir vakıf kurmasına ve komşu bir çiftliği kendileri için satın almak üzere kredi almasına yardımcı oldu. 2004-2016 arasında çiftlikte tarihçi Tracey Randle çalıştı; kazılar yaptı, bir tarih müzesi kurdu ve işçilerin müzik geleneklerini canlandırmalarına yardım etti. Ancak çiftlik şu anda faaliyet göstermiyor. Solms'a göre 2016'da hükümet işçilerin hisselerini devraldı ancak vaat edilen mali katkıyı yapmadı ve borçlu çiftlik işletme kurtarma sürecine girdi.

Kırsal Kalkınma ve Toprak Reformu Bakanlığı sözcüsü yorum talebine yanıt vermedi. 2018 tarihli bir açıklamada Solms-Delta'nın sorunları "birikmiş borç ve kötü yönetim"e bağlanmış, "ortaya çıkan zorluklar bakanlığı Solms-Delta'ya mevcut haliyle sürekli finansman sağlamayı durdurmaya zorladı" denilmişti. Amerikalı teknoloji yöneticisi Tommy Hall, hükümetin hisselerini işçiler için geri satın almayı ve işletmeye yatırım yapmayı taahhüt etti. Solms ve Jansen, hükümetle müzakerelerin sürdüğünü ve çiftliği yaklaşık bir yıl içinde yeniden açıp şarap satmayı umduklarını söyledi.

Jansen, diğer birçok şarap çiftliğinin aileleri nesillerdir, çoğu zaman kölelik döneminden bu yana orada yaşayan işçileri tahliye ettiğini vurguladı. "Bu toprağı kanımız, gözyaşımız ve terimizle inşa ettik" dedi. "Ve şimdi elimizden alınıyor."