Avustralya eyaletleri tütün şirketlerine 50 milyar dolarlık dava açabilir

Avustralya'daki eyalet hükümetleri, tütün şirketlerine karşı kamu hastaneleri ve sağlık hizmetleri maliyetleri için milyarlarca dolarlık dava açma seçeneğini değerlendiriyor. Sydney Health Law araştırma uzmanı Neil Francey tarafından hazırlanan öneri, eyaletlerin federal mahkemede sağlık maliyetleri için 50 milyar dolara kadar tazminat talebinde bulunabileceğini ve bu kaynağın kanser tarama programları ile önleme tedbirlerine aktarılabileceğini öngörüyor.

Güney Avustralya eyalet hükümeti öneri hakkında resmi olarak hukuki görüş istedi. Diğer eyaletler ise öneriyi inceliyor. Öneri, Avustralya'da faaliyet gösteren British American Tobacco (BAT), Philip Morris ve Imperial Brands ile bunların denizaşırı ana şirketlerini hedefliyor.

Yanlış ve yanıltıcı ticari davranış iddiası

Francey, öneriyi perşembe günü Sydney'de düzenlenen Avustralya Klinik Onkoloji Derneği'nin yıllık bilimsel toplantısında sunacak. Francey, şirketlerin Avustralya tüketici hukuku kapsamında onlarca yıllık yanıltıcı ve aldatıcı davranışlarından sorumlu tutulabileceğini savunuyor. Ayrıca eyalet hükümetlerindeki milletvekillerine de bilgi verdi.

Plana göre altı eyalet hükümeti kaynaklarını birleştirerek davayı yürütecek ortak bir hukuk görev gücü kuracak. Öneride, "Tütün endüstrisi onlarca yıldır ürünlerinin zararları ve bağımlılık yapıcı etkisi konusunda sigara içenleri yanıltıp kafa karıştırırken haksız kazanç elde etti" deniliyor. Metinde ayrıca endüstrinin ürünlerinin yol açtığı zararın tam maliyetini üstlenmeye zorlanmadığı, bu maliyetlerin sigara içenler veya kamu tarafından karşılandığı belirtiliyor.

BAT Avustralya sözcüsü, potansiyel veya bekleyen hukuki talepler hakkında yorum yapmadıklarını söyledi. Philip Morris ve Imperial Brands ise yorum taleplerine yanıt vermedi.

2000 yılından bu yana sağlık maliyetleri

Francey, önerinin Kuzey Toprakları ve Avustralya Başkent Bölgesi'ni kapsamadığını, çünkü bu bölgelerin federal yönetime bağlı olduğunu ve sağlık finansman düzenlemelerindeki farklılıkların davayı zorlaştırabileceğini belirtti. Öneri, eyaletlerin 2000 yılından bu yana üstlendiği sağlık maliyetlerinin geri alınmasını amaçlıyor. 2000 yılı, tütün endüstrisinin sigaranın ciddi hastalıklara yol açtığını bildiğini ancak kanıtları örtbas etmek için işbirliği yaptığını ortaya koyan iç belgelerin yayımlandığı yıl.

Francey, "50 milyar dolar civarında bir rakamı haklı çıkarabilirsiniz, hatta daha fazlasını" dedi. 1991'de Francey, Avustralya Tütün Enstitüsü'nün "pasif içiciliğin hastalığa yol açtığını bilimsel olarak kanıtlayan hiçbir şey olmadığı" yönündeki reklamı üzerine açılan federal mahkeme davasında tüketicileri temsil etmişti. Mahkeme, pasif içiciliğin akciğer hastalığına yol açtığına dair bilimsel kanıtlar bulmuş ve endüstrinin iddialarını hukuka aykırı saymıştı.

Güney Avustralya Sağlık Bakanı Blair Boyer, tütün kaynaklı hastalıkların hükümetler, sağlık sistemleri ve toplumlar üzerindeki zararını azaltacak tedbirlerin kamu yararı taşıdığını söyledi. Boyer, "Bu öneri tütün endüstrisinin yanıltıcı davranışına ilişkin geçmiş bulgulara dayansa da eyaletin kendi durum tespitini yapması önemli" dedi ve öneri, başarı olasılığı ve Güney Avustralya halkına sağlayacağı faydalar hakkında görüş istediğini belirtti.

Yeni Güney Galler Sağlık Bakanı Ryan Park'ın sözcüsü öneriyi dikkatle inceleyeceklerini söyledi. Queensland Sağlık Bakanı Tim Nicholls'un sözcüsü Francey ile bir toplantı yapıldığını doğruladı ancak eyaletin yasadışı tütün ve elektronik sigara ticaretine yönelik yasalara odaklandığını belirtti. Batı Avustralya Sağlık Bakanı Meredith Hammat ise eyaletin çabalarının şu anda tütün mevzuatını güçlendirmeye ve denetim faaliyetlerine yoğunlaştığını söyledi.

Avustralya Sigara ve Sağlık Konseyi CEO'su Laura Hunter, tütün şirketlerinin ürünlerinin yol açtığı zararın maliyetini üstlenmesinin "tamamen makul" olacağını belirtti. Hunter, "Yıllardır insanları bağımlı yapan ve ciddi hastalık ile ölüme yol açan ürünler satarak para kazandılar. Bu zararla mücadele sorumluluğu, bundan kâr elde eden şirketlere aittir" dedi.

Hukuki girişim, yurtdışındaki emsallerin ardından geliyor. 1998'de ABD'li büyük tütün şirketleri ile eyalet başsavcıları, sigara kaynaklı sağlık maliyetlerini geri almayı amaçlayan davaları çözmek için tarihi Master Settlement Agreement'i imzalamıştı. 2025'te ise Kanada'da üç büyük tütün şirketi sigara kaynaklı zararlar için milyarlarca dolar tazminat ödemeye mahkûm edilmişti. Ancak sağlık grupları, kararın gelecekteki kullanımdan doğan zararları ele almadığı için hayal kırıklığı yaşamıştı.

Sydney Üniversitesi'nden tütün kontrolü profesörü Becky Freeman, Kanada davasının yıllarca sürdüğünü ve tütün şirketlerine karşı harekete geçen her ülkenin maliyetlerin artmasını ve sonuçsuz kalmasını önlemek için sağlam bir zeminde olması gerektiğini söyledi. Freeman, "Tütün endüstrisinin hesap vermesini kesinlikle destekliyorum" dedi.

Melbourne Üniversitesi'nden hukuk ve küresel sağlık uzmanı Doç. Jonathan Liberman, tütün davalarını zorlaştıran etkenin endüstrinin yıllara yayılan ve geniş ölçekli yanlış davranışları ile bunu şiddetle savunması olduğunu belirtti. Liberman, Avustralya'da başarılı olmak için tütün endüstrisine karşı açılacak davanın özel bir yasal düzenlemeye ve hükümet dışında çalışan, iyi kaynaklara sahip hukuk firmalarının işin büyük kısmını yürütmesine ihtiyaç duyacağını söyledi.