X-59 uçağı ses duvarını sessizce aşmayı deniyor

ABD üzerinde sıra dışı bir jet uçuyor. Karıncayiyen burnu, başka uçaklardan alınan parçaları ve pilotun öne bakmak için kameraya bağlı olduğu kadar geride konumlanmış bir kokpiti var. Bu araç, yani X-59, havacılığın geleceği olabilir.

X-59'un tuhaf tasarımı, sonik patlama sorunundan kaynaklanıyor. Bir jetin ses duvarını aşmasıyla oluşan şok dalgası, Concorde'un yalnızca deniz üzerinde uçmasına neden olmuş ve ABD'deki kârlı güzergâhlardan mahrum bırakmıştı. Şimdi NASA, uzun ve ince burnu kullanarak süpersonik patlamaları arka planda katlanılabilir bir sese dönüştürmeye çalışıyor.

Ses duvarı sessizce nasıl aşılır?

X-59, 1947'de ses duvarını ilk kez aşan Bell X-1'e kadar uzanan NASA deney uçakları serisinin son halkası. Programı yöneten 43 yıllık NASA çalışanı Peter Coen, yaklaşımlarının küçük hedefler belirlemek olduğunu söylüyor. "Amacımız uçuş verisiyle kanıtlayacağımız hedefler seçmek ve sadece o görev için bir gövde inşa etmek" diyor. Ona göre X-59'da hedef tek: sonik patlamayı sınırlı bir bütçeyle bastırmak.

X-1'in hikâyesi de benzer bir mantığa dayanıyordu. 1947'de efsanevi test pilotu Chuck Yeager ile ses duvarını aşan uçak, ses hızından hızlı giden .50 kalibre bir mermiden esinlenerek mermi şeklinde tasarlandı; üzerine kanatlar eklendi. Sadece yirmi yıl sonra X-15 roket uçağı, bir B-52 bombardıman uçağından bırakılarak ses hızının 6,7 katına (4.520 mil/saat) ve uzayın sınırına ulaştı; bu uçuş, Uzay Mekiği için kritik olan ısıya dayanıklı malzemelerin yolunu açtı.

NASA, X-59'u topluluk anketleriyle birlikte uçuruyor. Amaç, uzatılmış burnun kırdığı süpersonik patlamanın insanlar tarafından nasıl algılandığını ölçmek. Coen, Mach 1 (yolcu uçağı seyir irtifasında saatte yaklaşık 660 mil) hızla geçerken uçağın "sokağın karşısında kapanan bir araba kapısı" gibi duyulacağını tahmin ediyor.

Kokpiti ve fırlatma koltuğu T-38 eğitim jetinden, iniş takımları F-16 savaş uçağından, motoru ise F-18'den alınan X-59, Lockheed Martin tarafından NASA için monte edildi. Pilotun önündeki ekrana görüntü veren kamera, ileri görüş eksikliğini anlık bilgisayar işlemesiyle kapatıyor. Uçak ilk kez 2025'te uçtu ve şimdi seçilen ABD kasabaları üzerinde ses duvarını aşıyor.

İnsansız uçaklar X-plane'lerin yerini alır mı?

Peki nispeten ucuz insansız hava araçlarının hızla geliştirildiği bir dünyada, özellikle Ukrayna'nın Rusya'ya karşı savaşında, X-plane projelerine hâlâ yer var mı? NASA bir insansız X-59 seçeneğini de değerlendirdi. Ancak dronlar her zaman daha ucuz değil. Pilotun çıkarılması, kentsel alanlar üzerinde hızlı uçacak bir robot jetin sertifikasyon maliyetini ve karmaşıklığını artırıyordu. Ayrıca X-59'un, ses duvarını aşan bir yolcu uçağına benzeyecek kadar büyük olması gerekiyordu; bu da kokpite yer açtı.

NASA dron X-plane'lere yabancı değil. Kanat ile gövdeyi birleştirerek tek bir taşıyıcı gövde oluşturan yolcu uçağının küçültülmüş modeli X-48, 2007'de uçtu. 20 fitlik kanat açıklığıyla küçük olması, programı bütçe içinde tuttu.

"Gelecekteki X-plane'lerin insansız olması muhtemel" diyen Coen, önemli şerhler ekliyor: "Araştırdığımız teknoloji pilotlukla ilgili değilse ya da mürettebatlı uçuş daha maliyet etkinse bu değişir."

Cranfield Üniversitesi'nde Uçak Test ve Değerlendirme profesörü Guy Gratton ise mürettebatlı test uçaklarının devrinin kapandığı görüşüne katılmıyor. "Bazı çevrelerde dronların her şeyi yapabileceği inancı var. Ukrayna'da dronlarla muhteşem işler yapıldı, ama insan taşımak istiyorsanız kestirme yol yok" diyor.

Gratton, hafif uçakları test etmiş biri olarak döngüde bir insanın önemini vurguluyor: "Pilot olmadan çok şey kaybedersiniz, pilotun fark edeceği dersleri kaçırırsınız; ayrıca bir dronu test etmek yerde dört kat daha fazla insan gerektirebilir."

İngiltere de kendi teknoloji test platformlarını uçurdu ve Chris Yeo bunlardan birinin pilot koltuğundaydı. Experimental Aircraft Programme (EAP), 1986'da Lancashire'dan uçtu ve Typhoon savaş uçağının temel sistemlerini denedi. Yeo, EAP'nin X-plane'lerle ortak mirasını kabul ediyor: "Hepsi uçuşun bir yönünü araştırır ve tasarımın doğru çalıştığını gösterir. Çoğu insan bir şeyi yapabileceğini söyler, ama tasarım test edilip sertifikalanmadan çalıştığını bilemezsiniz" diyor.

Yeo'nun EAP uçuşlarından kırk yıl sonra İngiltere'de yeni bir teknoloji göstericisi şekilleniyor. BAE Systems için projeyi yürüten Tony Godbold bunu "kuşağımızın X-plane'i" diye niteliyor. Rolls-Royce dahil 100 İngiliz tedarikçiyi bir araya getiren bu girişim, 2030'larda uçması planlanan Global Combat Air Programme (GCAP) savaş uçağına girebilecek fikirleri test edecek. Gösterici uçak, mevcut Typhoon'dan motor ödünç alacak ve 2028'de uçacak.

Bu gelişme, İngiltere'nin küçük ve nitelikli hızlı jet test pilotu topluluğunda büyük heyecan yarattı. Godbold'a göre yaklaşık 14 kişiden neredeyse tamamı bu uçağı bir uçuş simülatöründe denedi bile.

Godbold, işin bir de siyasi boyutu olduğunu belirtiyor: "Bu, İtalya ve Japonya ile ortak yürüttüğümüz GCAP'a bağlılığımızı gösteriyor. Bu alanda ciddi olduğumuzu kanıtlıyor" diyor.