Trump ve Xi yapay zeka yarışında karşı karşıya geldi

ABD Başkanı Donald Trump ile Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, perşembe günü bir araya geldi. Görüşmenin en önemli başlıklarından biri, iki ülkenin yapay zeka alanındaki hakimiyet yarışı oldu.

Trump, yapay zeka konusundaki hedeflerini açıkça dile getiriyor ve ABD'nin bu alandaki en büyük rakibini Çin olarak görüyor. Xi ise kamuoyu önünde aynı netlikte bir ifade kullanmasa da benzer bir yaklaşım sergiliyor. Mercator Çin Araştırmaları Enstitüsü'nden Rebecca Arcesati, "Çin bunu bir yarış olarak görüyor ve yapay zekada lider güç olması gerektiğine inanıyor" değerlendirmesinde bulundu.

Yapay zeka, on yılı aşkın süredir Çin'in teknoloji hedeflerinin merkezinde yer alıyor. ABD tarafında ise Trump, yapay zekada Çin'i geride bırakmayı, teknolojinin insanlığa yönelik risklerinden daha öncelikli görüyor. Çin Dışişleri Bakanlığı, "tehdit anlatıları" ve çatışma söyleminin küresel yapay zeka yönetişimini engellediği uyarısında bulunarak işbirliği çağrısı yaptı.

İki ülkenin yapay zeka stratejileri

ABD ve Çin'in yapay zeka alanında küresel liderler olduğu konusunda şüphe yok; ancak kimin önde olduğu, başarının nasıl tanımlandığına bağlı. Amerikan şirketleri, en yüksek performanslı sistemleri üreten "sınır modeli" (frontier model) alanında lider konumda. Anthropic, Google ve OpenAI gibi firmalar birçok testte en iyi sonuçları alıyor. Stanford Üniversitesi araştırmacılarına göre, Mart 2026 itibarıyla Anthropic'in en iyi modeli, Çin'in en iyi modelini yalnızca yüzde 2,7 farkla geçiyordu. Şubat 2025'te Çinli DeepSeek'in bir modeli, kısa süreliğine en iyi ABD modeliyle eşleşmişti.

ABD'nin avantajının bir bölümü, önde gelen yapay zeka şirketlerine yapılan büyük yatırımlardan kaynaklanıyor. Şirketler, yeni modelleri eğitmek için gereken altyapıya yüklü miktarda kaynak ayırıyor. Borsa bu gelişmelerle yükseliyor ve ABD ekonomisinin genişlemesinin önemli bir kısmı yapay zeka şirketlerinin büyümesine dayanıyor. Öte yandan ABD hükümetinin, Amerikan firmalarının Çinli şirketlere gelişmiş mikroçip satmasını engelleyen kapsamlı kısıtlamaları, Çin'in ileri düzey model geliştirme kapasitesini sınırlıyor.

Çip kısıtlamalarına rağmen her iki ülkede de neredeyse ayda bir yeni modeller çıkıyor. Birçok şirket, insan seviyesinde veya üzerinde öğrenme, akıl yürütme ve görev yapma yeteneğine sahip teorik bir yapay zeka biçimi olan yapay genel zeka (AGI) için yarışıyor.

Çin yapay zeka sektörü şimdiye kadar sınır modelleri oluşturmaya değil, açık ağırlıklı (open weight) modeller yayınlamaya odaklandı. Bu modeller, açık kaynak yazılıma benzer şekilde indirilip uyarlanabiliyor. Çinli açık modeller hızla yayınlanıyor ve test sonuçlarına göre ülkenin en iyi modelleri ABD'li rakiplerinin yalnızca birkaç ay gerisinde. Moonshot AI'nin Kimi K3 gibi modelleri, sınır modellerine yakın performans gösterirken ücretsiz indirilebilir ve uyarlanabilir olması nedeniyle Çin'de ve yurt dışında popülerlik kazandı.

Asia Society Policy Institute analisti Lizzi Lee, Pekin'in odağının teknolojiyi ekonomi geneline yaymak olduğunu söyledi. Lee, "Yapay zeka Ay'a iniş değil" diyerek ABD'nin sınırda lider olabileceğini, Çin'in ise yetenekli yapay zekayı ucuz, açık ve yaygın hale getirerek büyük ekonomik ve jeopolitik kazanç sağlayabileceğini belirtti.

Yapay zeka yoğun enerji tüketiyor ve Çin bu alanda avantajlı konumda. Arcesati, Çinli yapay zeka şirketlerinin ihtiyaç duydukları elektriğe çok daha düşük maliyetle erişebildiğini aktardı. Robotik alanında da Çin, dünyanın en büyük robot üreticisi haline geldi. Uluslararası Robotik Federasyonu'nun tahminine göre ülkedeki fabrikalarda 2 milyondan fazla robot çalışıyor. Chatham House'a göre Çin, dünyanın en büyük insansı robot üreticisi ve yılın ilk yarısında küresel sevkiyatın onda dokuzundan fazlasını karşıladı.

Omdia'dan analist Lian Jye Su, gelişmiş Amerikan çiplerinin kıtlığına rağmen Çinli geliştiricilerin "dikkat çekici bir dayanıklılık ve yenilikçilik" sergilediğini söyledi. ABD'li yetkililer ve yapay zeka firmaları ise Çinli geliştiricilerin aradaki farkı damıtma (distillation) yöntemiyle kapatmakla suçluyor. Çin Dışişleri Bakanlığı, yapay zeka gelişiminin ülkenin "geniş istişare ve ortak katkı" vizyonuyla beslendiğini belirterek yanıt verdi.

Güvenlik yaklaşımlarındaki fark

İki ülke sıkı bir rekabet içindeyken hükümetlerin güvenlik endişelerine yaklaşımı belirgin biçimde farklı. Bazı sektör temsilcileri yapay zekanın insanlık için varoluşsal risk taşıyabileceği uyarısında bulunurken, Çinli araştırmacılar bu konuda daha az endişeli ve teknolojinin kötüye kullanımı ile siber savaş konusuna odaklanıyor.

Trump, yapay zeka konusundaki endişelere yanıt olarak ABD'nin halihazırda yeterli kurallara sahip olduğunu ve gereken tek güvenlik önleminin "yüksek IQ'lu" bir başkan olduğunu söyledi. Trump bu hafta, "Şu anda Çin'in ve diğer herkesin çok önündeyiz ve bunu böyle sürdüreceğiz" dedi. Washington, "Amerikan laboratuvarlarını önde tutmak" için yeniliğe öncelik verdi ve düzenlemeleri azaltmaya çalıştı.

Pekin ise ABD'nin müdahale etmeyen yaklaşımından farklı bir strateji izliyor. Xi, ülke liderlerine yapay zekanın risklerini yakından izlemeleri ve teknolojinin her zaman "insan kontrolünde" olmasını sağlamaları çağrısında bulundu. Çin, veri kullanımı ve algoritmalara ilişkin kılavuzları birçok ülkeden önce yayımlayarak nispeten temkinli ve merkezi koordinasyonlu bir yaklaşım benimsedi.

Uluslararası işbirliği çağrılarına rağmen iki süper gücün teknolojinin olası tehlikelerine nasıl yanıt vereceği belirsizliğini koruyor. İki ülke daha önce nükleer silahlar gibi varoluşsal tehditlerde işbirliği yapmıştı; ancak bu, tehdidin ortak algılanmasına dayanıyordu ve yapay zeka için şu an böyle bir ortak algı bulunmuyor.

Trump-Xi zirvesi öncesinde ABD Hazine Bakanı Scott Bessent ile Çin Başbakan Yardımcısı He Lifeng, ciddi yapay zeka olayları için bir bildirim mekanizması kurulmasını görüştü. Carnegie Uluslararası Barış Vakfı'ndan analist Leia Wang, Trump'ın son haftalardaki Çin mesajlarının "daha antagonist" olduğunu belirtmekle birlikte yapay zekanın gündemde olmasının "iyi bir başlangıç" olduğunu söyledi.