Tiyatroda proscenium sahnesinin sıra dışı tarihi

Tiyatro yönetmeni Dominic Dromgoole'un yeni kitabı Time Frames, 1865 ile 1965 yılları arasındaki proscenium (çerçeve sahne) dönemini ele alıyor. Kitap, sahnenin bir kemerle seyirciden ayrıldığı bu biçimsel düzenin sanıldığı gibi tutucu olmadığını, aksine Çehov'dan Brecht'e uzanan deneysel işlere alan açtığını öne sürüyor.

Dromgoole, proscenium sahnesini 14 satırlık sone ya da 12 barlık blues gibi "özgürleştirici biçimde kısıtlayıcı" olarak tanımlıyor. Kitabında 70'ten fazla oyun yazarına yer veriyor. Bugün açık, öne çıkıntılı, geçişli ve dairesel sahnelerin sınırsız olanakları kutlanıyor; ancak Dromgoole, oyunların çoğunlukla bir sahne kemerinin ardında kapalı olduğu dönemin de yaratıcı bir zemin sunduğunu savunuyor.

Yazara göre proscenium sahnesi yalnızca kurallara uygun, iyi kurgulanmış oyunlarla anılmamalı. Bu biçim aynı zamanda Çehov'un Moskova Sanat Tiyatrosu için yazdığı oyunları, Brecht'in Doğu Berlin'deki devrimci fikirlerini, Joan Littlewood'un Theatre Royal Stratford East'teki radikal halkçılığını ve Royal Court'taki enerji patlamasını da doğurdu. Dromgoole, John Galsworthy'in toplumsal eleştiri içeren oyunlarını "işlevsizliği kuşatan eğlence" olarak nitelendiriyor.

Kadın oyun yazarlarına yeniden bakış

Kitap, mevcut varsayımları sorgulamaya da itiyor. Maggie Gale'in bir kitabında ilk kez ortaya çıkarılan bir bulguya göre, iki savaş arası dönemde West End'de sahnelenen oyunların yüzde 21'i kadın yazarlar tarafından kaleme alınmıştı. Bu oran sonraki dönemlerden belirgin biçimde daha iyi. Dromgoole bu veriden yola çıkarak ihmal edilmiş pek çok kadın yazarı inceliyor.

Kitapta Clemence Dane'in savaştan şiddetle dönmüş erkekleri konu alan A Bill of Divorcement oyunu ele alınıyor. Dromgoole, yakın zamanda National Theatre'da yeniden sahnelenen Dear Octopus'un yazarı Dodie Smith'e de güçlü bir savunma yapıyor; Smith'in "sınırsız kadın arzusunu utanmadan işleyen" Call It a Day oyununu ise daha da ilginç buluyor. Daphne du Maurier'nin az sahnelenen oyunlarında cinselliğin merkezi bir yer tuttuğunu öne sürüyor. Ayrıca Lorraine Hansberry üzerinde büyük etkisi olan Amerikalı yazar Alice Childress'i yeniden keşfediyor; Childress'in 1955 tarihli Trouble in Mind oyunu siyah bir kadın oyuncu ile beyaz bir erkek yönetmen arasındaki gerilimi konu alıyor.

Ibsen tartışması

Kitapta yazarın görüşlerine katılmanın zor olduğu bölümler de var. Dromgoole, Ibsen'i mizah yoksunluğuyla eleştiriyor ve oyunlarında "ölümcül bir şaka eksikliği" olduğunu söylüyor. Oysa Ibsen'in oyunlarında tek satırlık espriler az olsa da komik ironi baştan sona hissediliyor. Yaban Ördek'in sonlarına doğru Hjalmar'ın yalanlarla zehirlenmiş evde bir dakika daha kalamayacağını söyleyip karısının ısrarıyla kahvaltı etmeye razı olması gülümsetiyor. Hayaletler'deki Peder Manders'in dünyadan habersiz saflığı da Bayan Alving'i güldürüyor. Halk Düşmanı zehirli suya bağımlı bir kaplıca kasabasındaki tavizleri anlatsa da Dr. Stockmann'ın halk toplantısı öncesi hangi pantolonu giyeceğine dair tavsiyesi komik. Modern Ibsen prodüksiyonları, onun tiyatronun gizli mizahçılarından biri olduğunu gösteriyor.

Yine de Dromgoole'un kitabı, Oscar Wilde, George Bernard Shaw ve Brendan Behan gibi tanıdık yazarların işlerini yeniden değerlendirirken Gerhart Hauptmann, Arthur Schnitzler ve Susan Glaspell gibi ihmal edilmiş isimlere dikkat çekiyor. Kitapta yazarın yönetmenlik deneyiminden yararlandığı bölümler de var. 1990'larda Harold Pinter'ın Bush Theatre'da tek başına sessizce bira içtiği, ardından kamusal kimliğine dönmek zorunda kaldığı anlatılan bölüm özellikle dokunaklı.

Dromgoole mesleği gereği yönetmen olsa da oyun yazarını tutkuyla savunuyor. Doğaçlama metinler için "bir yazar olmadan tatsız bir şeyler kalıyor, doku ve duyulan hayatın müziği eksik" dediğinde okuru haklı çıkarıyor.