Taliban yönetiminde Afgan kadınların hayatı tanınmaz halde

Taliban'ın Afganistan'da yönetimi ele geçirmesinin üzerinden beş yıl geçti. BBC'ye konuşan kadınlar, rejim altında hayatlarının tanınmaz hale geldiğini söyledi.

Kökten dinci İslamcı grup, 2021'de ABD öncülüğündeki uluslararası koalisyon tarafından iktidardan uzaklaştırılmasından yirmi yıl sonra yeniden güç kazanmasından bu yana ülkedeki 22 milyon kadının haklarını aşındırıyor.

BBC, yönetimi devralmasından bu yana Afganistan'a erişimini sürdürebilen az sayıda medya kuruluşundan biri. Kabil'in merkezinden geniş kırsal bölgelere kadar ülke genelinde kadınlarla konuştuk.

Kadınlar, Taliban'ın 12 yaş üstü kızların okula gitmesini yasaklamasını, erkek refakatçi olmadan seyahati kısıtlamasını ve çocuk evliliklerine yasal onay anlamına gelen bir yasa çıkarmasını izledi.

Kadınların anlattıkları

BBC Afganistan'ın kadınların karşılaştığı kısıtlamalarla ilgili sorularına yanıt veren Taliban Dışişleri Bakanı, "Kadınlar asla tüm yaşam alanlarında tamamen kısıtlanmadı" dedi. Ancak kısıtlamalar hayatlarının neredeyse her alanını etkiliyor ve hikayelerini anlatmalarını zorlaştırıyor. Kadınların çoğu misilleme korkusuyla gerçek isimlerini kullanmadı.

Kabil'den Ela, "İnsanlar yoksulluk ve günlük zorluklarla o kadar boğulmuş durumda ki birçoğu eğitimlerini, hayallerini ve geleceğe dair umutlarını bir kenara bırakmak zorunda kaldı" dedi. "Bugün hayatta kalmak öncelik haline geldi ve çoğumuzun gelecek hakkında düşünecek vakti ya da enerjisi yok."

Afganistan şu anda kızların ortaöğretim ve yükseköğrenimden resmi olarak men edildiği dünyadaki tek ülke.

Shakiba, "15 Ağustos, hükümetin düştüğü gün, hayatımın en kötü ve en acı verici günüydü" dedi. "Her yıl bu tarih geldiğinde eski bir yara yeniden açılıyormuş gibi hissediyorum ve kalbime yeni bir yenilgi duygusu doluyor. O gün yıllardır içimde taşıdığım hayallerin bir anda elimden alındığını hissettim."

Shakiba, ortaöğrenimini çevrimiçi olarak tamamlamayı başarmış olsa da -"çok önemli bir zafer"- pilot olma ömür boyu hayalinin imkansız olduğunu söylüyor.

Eğitim ve çalışma hayatı

Taliban Dışişleri Bakanı Amir Han Muttaki'ye BBC tarafından Afganistan'daki kız çocuklarının eğitimi sorulduğunda, Unicef'in ülkede 2,6 milyon kız çocuğunun 6. sınıftan sonra okula gidemediğini belirten raporuna atıfta bulunuldu. Muttaki, "Kadınlar için her şeyin yasak olduğunu söylemek doğru değil" yanıtını verdi ve "şu anda üç milyon kız okullara ve medreselere [dini eğitim merkezleri] gidiyor" dedi.

Birleşmiş Milletler'e göre, birçok iş yerinden ve eğitim alanından men edilen kadınların yalnızca %7'si istihdam ediliyor.

Haber spikeri Zuhal, bir dizi Taliban emrinin ardından işinden çıkarıldı. "İşime çok tutkuluyum ve onu sevgiyle yaptım. Ne zaman kameranın önüne geçip haberleri okusam gurur ve mutluluk duydum... bu benim kimliğimin ve hayatımın bir parçasıydı."

Dışişleri bakanına göre, Afganistan'da 2020 ve 2021'de 30.000'e kadar kadın iş sahibiyken bu sayı şu anda 120.000 kadın girişimciye yükseldi.

Taliban, 2021'den bu yana yüzlerce kişinin kırbaçlandığını belirten resmi kayıtlarla bedensel cezaları yeniden uygulamaya başladı; ancak gerçek sayının çok daha yüksek olduğu düşünülüyor. BBC'ye konuşan Shaima, 50 kez kırbaçlandığını, vücudunun kötü şekilde yaralandığını ve tüm ailesinin travma geçirdiğini anlattı.

Bir adamla arkadaşlığı nedeniyle 39 kez halka açık kırbaçlanan ve ardından hapsedilen Manizha, "Hapishanede anneme bile hiç anlatmadığım şeyler yaşadım. Yaşamaya devam etme arzum yoktu. Hapishaneden çıktıktan sonra yapacağım ilk şeyin kendi hayatıma son vermek olacağını söylerdim" dedi.

Sağlık ve umut

Afganistan dünyadaki en yüksek anne ölüm oranlarından birine sahip; erkek doktorlar tarafından tedaviyi kısıtlayan kurallar, birçok kadının ve kızın sağlık hizmetine erişememesi anlamına geliyor. Ebe Marzia, uzak bir bölgeden kliniğe gelen 45 yaşındaki altı çocuk annesinin gözleri önünde ölümünü anlattı: "Bebeği kurtarmayı başardık ama şimdi sürekli bebeğin geleceğini ve diğer altı çocuğunun geleceğini düşünüyorum. Anneleri olmadan onlara ne olacak?"

Kız bebek bekleyen Meryem, kızının geleceği konusunda endişeli: "Benim gibi okulu bitirme şansı bile olmayacak, üniversiteye gitmeyi bırakın. Bir gün evlenir, hamile kalır ve doğum sırasında bir kadın doktora ihtiyaç duyarsa ve yoksa ne olacak? Bu bir ölüm kalım meselesi."

Görüştüğümüz bazı Afgan kadınlar gelecek için hâlâ umutlu olduklarını söyledi. 24 yaşındaki Noori, kadınlara ses vermek ve haklarını savunmak için hukuk ve siyaset bilimi okumayı seçtiğini ancak Taliban'ın iktidarı ele geçirmesi nedeniyle mezun olamadığını anlattı. Yine de kadınlara yardım etmenin bir yolunu buldu: Üç yıldır çalıştığı reçel üretim şirketinde çalışmaya devam ediyor. "Şimdi diğer kadınlara istihdam fırsatları sağlayabilmek için kendi şirketimi kurmaya karar verdim" diyor. Onunla birlikte çalışan 10 cesur kadın olduğunu söylüyor.

13 yaşındaki Asma, doktor olmak istiyor ve bir gün bunu başaracağından emin. Diş hekimi asistanı Ela, uluslararası topluma Afgan kadınları ve kızları unutmama çağrısında bulundu: "Afgan kadınlar için sesinizi yükseltin, eğitim ve çalışma haklarını destekleyin. Dünyanın dikkatini durumlarının üzerinde tutun. Dayanışmaya ihtiyacımız var, sessizliğe değil."