Paris anlaşması 10 yıl sonra iklim hedefine ulaşamadı

Paris anlaşmasının imzalanmasından on yıl sonra, anlaşmanın temel sıcaklık hedefi tutturulamadı. Ancak uzmanlar, anlaşmanın küresel iklim mücadelesi için hâlâ önemli bir yön gösterici işlevi gördüğünü belirtiyor.

2015'te imzalanan ve bir yıl sonra yürürlüğe giren Paris anlaşması, küresel ısınmayı sanayi öncesi döneme göre 1,5C ile sınırlama taahhüdünü içeriyordu. Son iki yılda sıcaklıklar bu eşiği aştı. Birleşmiş Milletler'in birkaç hafta önce açıkladığı en iyimser tahmin, ısınmanın yaklaşık 1,7-1,8C düzeyinde gerçekleşeceği yönünde.

Geçen yıl Brezilya'nın Belém kentinde düzenlenen iklim zirvesi (Cop30) öncesinde ev sahibi ülke, her ülkenin sera gazı emisyonlarını nasıl azaltacağını gösteren somut planlarını müzakere masasından çıkardı. Brezilya, Paris anlaşmasının temelini oluşturan bu planların ulusal hükümetlerin işi olduğunu ve müzakere konusu olmadığını savundu. Bir gelişmekte olan ülke diplomatı, ABD'nin Paris'ten çekilmesiyle müzakere isteğinin kalmadığını söyledi.

Hedef tutmadı, eleştiriler arttı

Paris'e yönelik eleştirilerin başında hedefin tutturulamaması geliyor. Müzakere süreçlerinin aşırı karmaşık yapısı da ayrı bir sorun olarak görülüyor. Anlaşmanın nasıl yorumlanacağını ve uygulanacağını belirleyen Paris "kural kitabının" müzakeresi tek başına beş yıldan fazla sürdü.

Tüm kararların oybirliğiyle alınması kuralı, süreci tıkayan aktörlere geniş alan bırakıyor. Suudi Arabistan, Rusya, Venezuela ve bazı petrol ülkeleri sık sık önlemleri veto ediyor ya da ilerlemeyi engelliyor. Fosil yakıtların doğrudan ele alınması, 1992'de imzalanan BM iklim değişikliği çerçeve sözleşmesinden 30 yıldan fazla süre sonra, 2023'te Dubai'deki Cop28'de mümkün oldu. Ülkeler ilk kez "fosil yakıtlardan uzaklaşma" konusunda anlaştı, ancak bir takvim ya da destekleyici politika belirlemedi.

Dünyanın en büyük ekonomisi ve bugün atmosfere salınan her sekiz ton karbondioksitten birinden sorumlu olan ABD, Başkan Donald Trump yönetiminde Paris'ten çekildi. Süreci destekleyen gelişmiş ülkelerin birçoğu da ikna edici planlar ortaya koyamadı. Avustralya fosil yakıt ihracatına son verme tarihi belirlemedi; ortak ev sahibi Türkiye'nin karbon salımını artırmayı planladığı belirtiliyor. İngiltere yeni bir gaz sahası açıyor ve yeni bir petrol sahasını değerlendiriyor; Almanya elektrikli araç satış hedeflerinden vazgeçti ve yenilenebilir ısıtma yasasını iptal etti. Zengin ülkelerin çoğu yoksul ülkelere yönelik iklim finansmanı katkılarını da azaltıyor.

Uzmanlar yine de Paris anlaşmasının tamamen tükendiği görüşünde değil. Potsdam İklim Etkisi Araştırma Enstitüsü direktörü Johan Rockström, ısınmanın hızlandığını ve 1,5C sınırının kaçınılmaz olarak aşılacağını kabul etmekle birlikte, "Paris elimizde olan tek şey" dedi. Rockström'e göre küresel iklim krizi ancak tüm ülkelerin gezegene zarar veren yakıt kullanımından aynı anda vazgeçmesiyle çözülebilir.

Panama'nın eski iklim temsilcisi Juan Carlos Monterrey de anlaşmanın en önemli özelliğinin var olması olduğunu söyledi: "Paris bizim manevi pusulamız. Nereye gitmemiz gerektiğini söyledi. İlerleme hızı yeterli değil ama yönü Paris belirledi."

Cop dışında da adımlar atılıyor

Geçen yılki Cop30'un fosil yakıtlardan çıkış konusunda güçlü bir açıklama yapamamasının ardından yaklaşık 60 ülke nisan ayında Kolombiya'da alternatif bir toplantı düzenledi ve "fosil yakıtlardan uzaklaşma" için kendi ulusal yol haritalarını hazırlama konusunda anlaştı. Şimdiye kadar Fransa, Almanya ve Hollanda bu yol haritalarını oluşturdu.

Bu yılki Cop31, ilk kez ev sahibi ile başkanlığın farklı ülkelerde olduğu zirve olacak. Türkiye'de yapılacak ancak Avustralya'nın başkanlık edeceği toplantı, iki ülke arasında kömüre duyulan ortak ilginin de şekillendirdiği dağınık bir uzlaşma olarak nitelendiriliyor.

Buna karşın zirve öncesi tablo beklenenden biraz daha olumlu. Brezilya Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva yeniden seçildi ve on yıllardır görülen en büyük ormansızlaşma azalmalarına öncülük etti. ABD ara seçimlerinde sağ büyük kayıp yaşadı; Sırbistan ve Macaristan'da bu yıl demokrasi otoriterliğe üstün geldi. Dünya genelinde insanların büyük çoğunluğu iklim eylemini destekliyor.

Karbonsuzlaşmanın ekonomik mantığı da güçleniyor. Dünyanın en büyük sera gazı salıcısı Çin, çok taraflı iklim çabalarına birkaç yıl öncesine göre daha ciddi yaklaşıyor. Asia Society Policy Institute Çin iklim merkezi direktörü Li Shuo, bunun nedenini basit buluyor: "Dünya karbonsuzlaşmadan vazgeçerse Çin güneş panellerini ve elektrikli araçlarını nereye satacak?"

Uzmanlar, bu yılki zirvenin elektrifikasyon, iklim finansmanı ve düşük karbonlu dünyaya geçiş konularında ilerleme sağlayabileceğini ancak ne çıkarsa çıksın yeterli olmayacağını belirtiyor.