Oxford matematikçisi Parthenon efsanesini çürüttü

Oxford Üniversitesi'nde görevli matematikçi Prof. Alain Goriely, Atina'ya bakan ünlü Yunan tapınağı Parthenon üzerine yaptığı araştırmada, tarihin en uzun süreli efsanelerinden birini ortaya çıkardı. Akademisyen, tapınağın ince kavislerinin optik yanılsamaları düzeltmek için tasarlandığı yönündeki yaygın inancın geçersiz olduğu sonucuna vardı.

Akropolis tepesindeki yapı, 2.000 yılı aşkın süredir bilim insanlarının ilgisini çekiyor. Parthenon'un hafif eğimli hatlarının, temiz çizgilerini bozacak optik yanılsamaları giderdiği söyleniyordu. Ancak Goriely, ayrıntılı inceleme ve matematiksel modelleme sonucunda bu yanılsamaların ya anlamsız ya da pratikte fark edilemez olduğunu tespit etti. Kısacası, yanılsamaların kendisi bir yanılsama.

Araştırmada Goriely, bu inancın izini MS 1. yüzyılda yaşayan Romalı mimar ve mühendis Vitruvius'a kadar sürüyor. Vitruvius, Parthenon'un inşasından 400 yıl sonra yapı hakkında yazmış, bu anlatım mimarlık kitaplarına girerek yerleşik bir gerçek haline gelmişti.

Hering yanılsaması neden geçerli değil?

Matematikçinin sorguladığı iddialardan biri, Parthenon'un tabanı yani stylobate ile ilgili. Ölçümler, tabanın kenarlarının yatay olmadığını, ortada 6 santimetre yükselen hafif bir yay oluşturduğunu gösteriyor. Vitruvius'a göre bu kavis, tabanın ortasında çöküyormuş gibi görünmesine yol açan bir yanılsamayı düzeltiyor.

Söz konusu çökme etkisi iki olası ışık oyununa bağlanıyor. İlkine göre uzun yatay çizgiler ortada basitçe eğilmiş görünür; ancak Goriely bunun kanıtını bulamadı. İkincisine göre ise yanılsamaya Parthenon'un mermer sütunları neden olur. Bu görüş, iki boyutlu bir düzlemde paralel çizgilerin, onları kesen başka çizgiler olduğunda eğri görünebildiği Hering yanılsamasına dayanır. Ancak Hering yanılsaması en çok kesişen çizgiler dar açı yaptığında güçlüdür. Goriely'ye göre Parthenon'daki sütunlar yanılsama oluşturamayacak kadar dikeydir ve bu etkinin üç boyutlu ortamda işlediğine dair kanıt da yoktur.

Bir başka iddia, Parthenon sütunlarındaki şişkinliğin (entasis adı verilen kavis) sütunların ortada olduğundan daha ince görünmesine yol açacak optik yanılsamayı düzelttiği yönünde. Goriely burada da yanılsamaya dair kanıt bulamadı. Üstelik sütunlardaki şişkinlik yalnızca 18 milimetre; normal bakış mesafelerinde neredeyse fark edilemez düzeyde.

Araştırmasında başka sözde "optik düzeltmeleri" de değerlendirip reddeden Goriely, tüm kanıtları bir araya getirirken "tavşan deliğine düştüğünü" kabul ediyor. Makalesini Royal Society Open Science dergisinde yayımlayan akademisyen, Parthenon'un mimarlarının bu özellikler için başka nedenleri olabileceğini düşünüyor. Ona göre tabandaki kavis yağmur suyunun birikmesini önlemiş olabilir; kavisli sütunlar ise antik Yunanlılara daha doğal ve görsel olarak daha hoş gelmiş olabilir.

Efsanenin neden bu kadar uzun süre ayakta kaldığı belirsiz; ancak Goriely, antik Yunanistan'ın son derece bilgili ve yaratıcı bir uygarlık olarak algılanmasının bunda kısmen payı olduğunu tahmin ediyor.

Cambridge Üniversitesi klasik mimarlık tarihi profesörü Frank Salmon ise bazı uzmanların Vitruvius'un açıklamalarına uzun süredir ihtiyatlı yaklaştığını belirtti. Salmon, uzmanların Vitruvius'un metnini, kendisinden yüzyıllar önceki Yunan mimarlık uygulamalarını açıklayan bir tür kutsal kitap gibi kullanmanın risklerini ve Vitruvius'un okuduğunu söylediği tapınak mimarlığına dair birçok Yunanca metnin kaybolduğunu fark ettiklerini söyledi.

Goriely, akademik bir çalışma için alışılmadık biçimde makalesini okuyucuları metni bırakıp şehirde yürüyüşe çıkmaya davet ederek bitiriyor: "Kendi gözlerinize güvenin, gördüklerinizi sorgulayın ve optik düzeltmeler kuramının geçerli olup olmadığına kendiniz karar verin."