İskoçya'da yapay zeka veri merkezleri tartışması büyüyor

Her ChatGPT sorusu, Google özeti ya da internet bankacılığı işlemi, sahne arkasında bir veri merkezinin çalışmasını gerektiriyor. İskoçya artık bu merkezlerden çok daha fazlasının inşa edilmesi için yürütülen küresel bir yarışın parçası.

Son yıllarda yapay zekanın (AI) hızla yaygınlaşması, teknoloji şirketlerini "hiperscale" (dev ölçekli) veri merkezleri kurmaya yöneltti. İskoçya'da en az 23 dev yapay zeka veri merkezi için planlar bulunuyor; bunlardan bazıları dünyanın en büyükleri arasına girebilir.

Destekleyenler, bu merkezlerin gelecek için kritik olduğunu, milyarlarca sterlin yatırım ve binlerce iş olanağı getireceğini savunuyor. Karşı çıkanlar ise büyüklüklerinin yerel topluluklar üzerindeki etkisinden, kullandıkları devasa enerji miktarından ve yaratacakları gürültüden endişe ediyor.

Peki veri merkezi tam olarak nedir ve neden İskoçya'nın en tartışmalı planlama mücadelelerinden biri haline geldi?

2025 sonuna kadar yeni onay verilmeyecek

Dışarıdan bakıldığında veri merkezleri bir fabrika ya da depoya benziyor. İçeride ise binlerce yanıp sönen ışık ve çalışan fanlarla donatılmış sunucu sıraları yapay zekaya güç sağlıyor. Bazıları Amazon gibi teknoloji devleri tarafından inşa edilirken, diğer geliştiriciler neye güç sağladıkları sorulduğunda ticari gizlilik gerekçesini öne sürüyor.

İskoçya'daki mevcut merkezler şu an oldukça küçük. Ancak hiperscale versiyonlara ilişkin bazı öneriler çok büyük. Bunlardan biri Fife'taki Auchtertool'da yer alıyor: Alanı 60 hektarı (150 dönüm) bulacak; yaklaşık 84 futbol sahası büyüklüğünde.

Şu anda İskoçya'nın en büyük veri merkezinin, Airdrie'deki DataVita tesisi olduğu ve 12 MW kapasiteye sahip olduğu düşünülüyor. Önerilen yeni merkezler ise bambaşka bir ölçekte. Dumfries and Galloway'deki Chapelcross için planlanan merkez hayata geçerse 1.000 MW kapasiteyle dünyanın en büyük veri merkezlerinden biri olacak. Auchtertool'da planlanan 600 MW'lık merkez ise komşu köy ile aynı büyüklükte olacak.

İskoçya Yeşilleri ve kampanya grupları, büyük veri merkezlerine moratoryum (geçici durdurma) uygulanmasını istiyor. Gruplar, bu merkezlerin iklim hedeflerini baltalayabileceğini ve yenilenebilir enerji arzı üzerinde ek baskı yaratacağını savunuyor. İskoçya hükümeti şu ana kadar moratoryum uygulamayı reddetti.

Enerji ve su tüketimi endişesi

İskoçya'nın veri merkezi geliştiricileri için en büyük satış noktalarından biri, güçlü yenilenebilir enerji sektörü. Ülke rüzgardan büyük miktarda elektrik üretiyor ve bunun bir kısmı, şebekenin üretim yerinden ihtiyaç duyulan yere taşıma kapasitesi yetersiz olduğu için şu anda boşa gidiyor.

Ancak uzmanlar bunun veri merkezlerinin tamamen yenilenebilir enerjiyle çalışacağı anlamına gelmediği uyarısında bulunuyor. Rüzgarın azaldığı ya da bulutların güneşi engellediği dönemlerde sunucuları çalıştırmak için fosil yakıtlı santrallerin devreye alınması gerekebilir.

Dev veri merkezleri, çok miktarda elektrik kullanmasının yanı sıra aşırı ısınmayı önlemek için büyük miktarda suya ihtiyaç duyabiliyor. Teknoloji sektörü daha verimli soğutma sistemleri geliştirdiğini söylese de sektör kaynakları geçen yıl BBC'ye, İngiltere hükümetinin ülkeyi yapay zekada "dünya lideri" yapma planının halihazırda zorlanan içme suyu arzını daha da baskılayabileceğini belirtmişti.

Bir uzman yakın zamanda İskoçya'daki mevcut veri merkezlerinin günlük olarak kütüphanelerden daha az su kullandığını öne sürdü. Ancak hiperscale merkezlerden herhangi birine onay verilmesi durumunda su tüketiminin ne olacağına dair ciddi endişeler var.

Veri merkezlerinde sunucuları soğutan çok sayıda fan bulunuyor ve ABD'de bu merkezlere yakın yaşayan kişiler sürekli bir gürültü duyduklarını, bunun yaban hayatını da uzaklaştırdığı endişesini dile getirdi.

Önerilen veri merkezlerinin çoğu İskoçya'nın merkez kuşağında yer alıyor; bunlar arasında DataVita'nın North Lanarkshire'daki tesisinin genişletilmesi de var.

Yapay zeka veri merkezlerinin arkasındaki isimler, geleceğin kilit teknolojisinde pay sahibi olmanın yanı sıra iş olanağı yaratacaklarını söylüyor. Lanarkshire, İngiltere hükümeti tarafından yapay zeka büyüme bölgesi ilan edildi ve veri merkezleri bunun merkezinde yer alıyor. Ocak ayında duyurulduğunda 8 milyar sterlin yatırım ve 3.400 iş vaat edilmişti.

Veri merkezinin yarattığı iş türü de tartışılıyor. Yaklaşık 800 kişinin yapay zeka alanında, 50 kişinin de çıraklık programında çalışması bekleniyor. Geri kalanı inşaat sektöründe.

İskoçya'daki hiperscale veri merkezi önerilerinden 10'unun arkasındaki geliştirici Apatura, yenilenebilir enerjiye ve batarya depolamaya erişimiyle yeşil kimliğini öne çıkarıyor. Çin ve ABD yapay zeka yarışını kazanmayı hedeflerken, İngiltere hükümeti geride kalmak istemiyor. İskoçya hükümeti de yapay zeka büyüme bölgesindeki yatırımı destekliyor.

Hükümet ağustos ayında, kapasitesi 50 MW'ın üzerindeki önerilen merkezlerin bakanlara bildirilmesi gerektiğini duyurdu. Bir ay sonra İskoçya Yeşilleri'nin yeni ulusal kılavuzlar yürürlüğe girene kadar başvuruların durdurulması çağrısını reddetti. Ancak çevresel etki değerlendirmelerinin sunulması gerektiğini belirtti.

Hükümet ayrıca büyük veri merkezlerine Noel'den önce onay verilmesinin "çok düşük bir olasılık" olduğunu ve yeni kılavuzların kutlama dönemine kadar yayımlanacağını sözünü verdi.