İngiltere'de kırsal otobüs hatları yeniden canlanıyor

İngiltere'de yerel yönetimlerin mali destek sağladığı kırsal otobüs hatları, uzun süren düşüşün ardından yeniden artışa geçti. Hükümete ait veriler, belediyelerin yerel otobüslere verdiği desteğin yükseldiğini gösteriyor. Londra hariç İngiltere genelinde gidilen otobüs mesafesinin yüzde 17'si devlet tarafından finanse edildi. Bu oran, kırsal alanlardaki daha keskin düşüşlerle birlikte 2010'daki neredeyse dörtte bir oranından geriledi ancak salgın öncesindeki yüzde 13 seviyesine (2019-20) kıyasla artış anlamına geliyor.

Öte yandan otobüs kullanımı hâlâ düşük. İngiltere'de kişi başına yapılan otobüs yolculuğu sayısı 2010'da 88 iken 2024-25'te 63'e geriledi. Yolculuk sayıları salgın döneminde sert biçimde düştü ve son dönemdeki artış Kovid öncesi seviyeleri yakalamadı. 2024-25 verilerine göre otobüs ağlarına en çok destek sağlayan belediyeler genellikle kırsal bölgelerde yer alıyor.

Londra dışındaki otobüs hizmetlerine destek veren bir yardım kuruluşu olan Bus Users UK, desteklenen bu hatları "sosyal katılımın temeli" ve birçok kişi için "tercih değil yaşam çizgisi" olarak nitelendirdi. Kuruluş sözcüsü, bu hatlar olmadan insanların izole hale gelebileceğini ve topluluk yaşamına tam katılamayacağını söyledi.

Talep üzerine çalışan sistemler yaygınlaşıyor

Bu duruma çözüm arayan belediyelerden biri de Wiltshire. Bölgede, yolcuların önceden rezervasyon yaptığı ve güzergâhın talebe göre değiştiği DRT (talep üzerine ulaşım) sistemi uygulanıyor. 2021'de Ulaştırma Bakanlığı, Rural Mobility Fund aracılığıyla İngiltere'deki 15 yerel yönetime DRT denemeleri için 20 milyon sterlin sağladı. Wiltshire Connect hizmeti ilçenin farklı bölgelerine yayıldı; üç ayrı bölgede çalışan 13 minibüsle 2023'te hizmete girdi. Wiltshire Connect sözcüsüne göre o zamandan bu yana 250 bin yolculuk yapıldı.

Wiltshire Belediyesi'nde ulaşımdan sorumlu kabine üyesi Meclis Üyesi Martin Smith, bu sistemin belediye için daha "uygun maliyetli" olduğunu belirtti. Smith, "Bunu yapmasaydık çok az kişiyi taşıyan çok sayıda kırsal otobüs hattını sübvanse etmeye çalışırdık; burada ise bölgede sürekli dolaşan birkaç otobüsten oluşan bir çözümümüz var" dedi.

Yolcular uygulama veya telefon üzerinden rezervasyon yapıyor ve ücret normal otobüs tarifesiyle aynı. Yolculara yakın noktalardan alınma ve belirli bir bölge içinde istedikleri yere gitme imkânı sunuluyor. Belediye, DRT dışındaki diğer hizmetleri de sübvanse etmeye devam ediyor.

Başlangıçta DRT'yi ağırlıklı olarak yaşlıların kullanması bekleniyordu ancak belediye, gençlerin de yoğun ilgi gösterdiğini tespit etti. Smith, "Genç nesli toplu taşıma kullanmaya alıştırabilirsek bunu yetişkin yaşamlarında da sürdürebilirler" dedi.

Londra'dan Wiltshire'a taşınan yolculardan Cat Jones ve ailesi, önceki evlerinde otomobile ihtiyaç duymadıklarını ve otobüsleri "hayat kurtaran" bir hizmet olarak gördüklerini anlattı. Jones, Wiltshire'da bazen tarifeli otobüslerin sunduğundan daha esnek ulaşım gerektiğini belirterek "Herkes gülümsüyor. Kendinizi topluluğa bağlı hissediyorsunuz" dedi.

Uzmanlar kalıcı finansman uyarısı yapıyor

Wiltshire Connect şoförü James ise yolcuların hizmeti çok sevdiğini söyledi: "Pek çok insanın dışarı çıkmasına yardımcı olan bir hizmet. Bazıları, özellikle küçük köylerde, kendini kapana kısılmış hissediyor."

Bus Users UK, toplam kilometre artışını "umut verici" buldu ancak sözcü, "hedefli yatırımın işe yarayabileceğini gösteriyor fakat kilometre tek başına tüm hikâyeyi anlatmaz" dedi. Kuruluş, salgın öncesi düşüşün belediye bütçe kesintilerinden kaynaklandığını ve hatların terk edilmek zorunda kaldığını vurguladı. İnsanların yeniden otobüse güvenmesi için ağlara uzun vadeli finansman sağlanması gerektiğini belirtti.

Campaign for Better Transport, 2021'de yayımlanan ulusal otobüs stratejisinin otobüslerin değerinin daha açık anlaşılmasını sağladığını ve yetkililerin özel hükümet fonu sayesinde eksikleri kapatma imkânı bulduğunu ifade etti. Kuruluştan Silviya Barrett, "Bu hizmetlerin artması harika bir haber ancak genel otobüs hizmeti hâlâ 2010'daki seviyenin altında ve haritalamamız birçok bölgenin hâlâ ihtiyaç duyduğu otobüs hizmetine sahip olmadığını gösteriyor" dedi.

Yerel Yönetimler Birliği de benzer görüşte. Kuruluş, son yatırımları "iyi" olarak nitelendirdi ancak insanları otobüse teşvik etmek için "sürdürülebilir finansman" istedi. Hükümet geçen yıl ek fon ve yerel yönetimlere otobüsler üzerinde daha fazla yetki veren Otobüs Hizmetleri Yasası'nı duyurdu.

Küçülme yalnızca belediyelerin desteklediği kırsal hatlarla sınırlı değil. Ticari hatlar dahil otobüs kilometreleri 2010'dan bu yana kademeli olarak azaldı; toplam düşüş yüzde 22 civarında. Kilometreler yeniden artışa geçti ancak Kovid öncesi seviyeleri henüz yakalamadı. Ticari otobüs kilometreleri 2010 ile 2025 arasında yaklaşık dörtte bir azaldı.

Hükümetin kendi analizi, ticari ve desteklenen hatlar arasındaki kilometre değişiminin bir kısmının salgın sonrası değişimlerden kaynaklanabileceğini gösteriyor. Şirketler kârlı olmayan hatları kapatmış, yerel yönetimler ise bu güzergâhları finanse etmeye başlamış olabilir.

Confederation of Passenger Transport (Yolcu Taşımacılığı Konfederasyonu) nedenlerden birinin yoğun trafik olduğunu belirtiyor. Yollardaki artan tıkanıklık otobüsleri yavaşlatıyor, bu da hizmeti yolcular için daha az çekici hale getiriyor ve işletme maliyetini yükseltiyor. Kuruluş, Londra dışındaki otobüslerin şu anda ortalama 11,7 mil/saat hızla gittiğini kaydetti. Belediye desteğinin en çok kırsal alanlarda gerektiğini, düşük nüfusun maliyeti bilet geliriyle karşılamayı zorlaştırdığını ve kırsalın "daha uzun mesafe, daha fazla yakıt" anlamına geldiğini vurguladı.