Harvard'ın öjeni çalışmalarında kullanılan iki kafatası Brezilya'ya iade edildi

Brezilya, 19. yüzyılda ABD'ye götürülen ve Harvard Üniversitesi'ndeki ırkçı öjeni çalışmalarında kullanılan iki kafatasını geri aldı. Kalıntıların Afrika kökenli ya da Afro-Brezilyalı kişilere ait olduğu düşünülüyor. Kafatasları, diplomatların taşıdığı uçuşlarla ülkeye getirildi ve Salvador ile Rio de Janeiro'da düzenlenen törenlerle karşılandı.

Kalıntılardan biri yaklaşık 190 yıl önce Bahia eyaletinin başkenti Salvador'dan, diğeri ise yaklaşık 160 yıl önce Rio de Janeiro'dan götürülmüştü. Kafatasları, ABD'nin Massachusetts eyaletindeki Harvard Üniversitesi bünyesindeki Peabody Arkeoloji ve Etnoloji Müzesi'nden alınmıştı. Kalıntıların iadesi için dört yıl süren bir kampanya yürütüldü.

Brezilyalı yetkililer, kafataslarının müzede sergilenmeyeceğini ve görüntülerinin yayımlanmayacağını açıkladı. Kimlik tespiti tamamlandığında kalıntıların defin törenleriyle gömüleceği bildirildi. Yerel üniversitelerden araştırmacılar, iki kişinin kim olduğuna dair incelemeler yapacak.

İade süreci ve siyasi belirsizlik

Kafataslarının varlığı 2022'de ortaya çıktı. Brezilyalı araştırmacılar Harvard'dan iade talebinde bulundu ancak sürecin yavaş ilerlediğini belirtti. İade, Brezilya hükümetinin 2024'ün sonlarında devreye girmesiyle hız kazandı. Son aylarda ABD Başkanı Donald Trump'ın Brezilya Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva'ya yönelik zaman zaman düşmanca tutumunun süreci aksatabileceği endişesi dile getirildi, ancak süreç tamamlandı.

Harvard ile anlaşmayı imzalamak için Boston'a giden hükümet yetkilisi Carolina Dias dos Reis, "Bu insanların yaşarken ve ölürken ellerinden alınan onurunu iade etmek çok önemli" dedi. Reis, ülkenin geçmişini zorlu ve şiddetli de olsa geri kazanması gerektiğini belirterek yapısal ırkçılığın izlerinin anlaşılması gerektiğini söyledi.

Brezilya'da kölelik 1888'de kaldırıldı. Buna karşın Afro-Brezilyalılar nüfusun çoğunluğunu oluştururken açlık, yoksulluk, cinsiyete dayalı şiddet ve cinayet mağdurlarına ilişkin istatistiklerde en alt sıralarda yer alıyor.

Kafataslarının kökenine dair bilgiler

Salvador'a götürülen kafatasının, 1835'te Brezilya tarihinin en büyük kentsel köle isyanına katılan bir erkeğe ait olduğu sanılıyor. Yaklaşık 600 Afrikalı Müslümanın o dönem ülkenin ikinci önemli kenti olan Salvador'da kontrolü ele geçirme girişimi polis tarafından bastırılmış, 70 isyancı öldürülmüştü. Söz konusu kişinin bir hastanede öldüğü ve ABD'li diplomat Gideon T Snow'un kafatasını Boston'a gönderdiği düşünülüyor. İade kampanyasını yürüten Bahia İslam Kültür Merkezi, bu kişiye Yoruba dilinde "kardeş" anlamına gelen Arakunrin adını verdi.

Rio de Janeiro'dan götürülen kafatası hakkında daha az bilgi bulunuyor. Kayıtlarda yalnızca 1860'lı yıllarda "Rio de Janeiro sokaklarından çıkarılan bir birey" ifadesi yer alıyor. Brezilyalı yetkililer, Harvard araştırmacılarının kafatasının bir yetişkin erkeğinkinden küçük, bir çocuğunkinden büyük olması gibi özelliklerine dayanarak kadına ait olabileceğini söylediğini aktardı.

Tarihçi Bruno Veras, günlükleri, mektupları ve kent haritalarını karşılaştırarak kafatasının, Atlas Okyanusu'nu geçemeyen ya da karaya çıktıktan kısa süre sonra ölen Afrikalılar için ayrılmış bir mezarlıktan alınmış olabileceğini değerlendirdi. Kafatasını ABD'ye götürdüğü düşünülen kişi, zengin bir Boston ailesine mensup öğrenci Walter Hunnewell. Hunnewell, ırkçı teorilerini desteklemek amacıyla fiziksel tipleri belgelemek için Brezilya'da bulunan Harvard profesörü Louis Agassiz'in ekibinde yer alıyordu.

Adli antropoloji uzmanları, kafataslarının ölçümleri ve mikroskobik analizlerle cinsiyet ve diğer bilgileri doğrulamaya çalışacak. Salvador'daki kafatası bütün, Rio'daki kafatasının ise çene kemiği eksik. Gerekirse genetik veya tarihleme testleri için izin istenecek.