BRICS zirvesi İran savaşı gölgesinde Delhi'de toplandı

Hindistan'ın başkenti Delhi'de bu hafta sonu düzenlenen BRICS zirvesi, İran savaşının ardından küresel düzeni yeniden şekillendirme arayışını ve üyeler arasındaki derin görüş ayrılıklarını gözler önüne serdi. Hindistan Başbakanı Narendra Modi, zirvede bir araya gelen liderlerin artık 'kural koyucu' olması gerektiğini söyledi.

Zirveye Çin Devlet Başkanı Xi Jinping, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Abu Dabi Veliaht Prensi Şeyh Halid bin Muhammed bin Zayed El Nahyan ve Güney Afrika Devlet Başkanı Cyril Ramaphosa katıldı. Bu liderlerin çoğu geçmişte sınır anlaşmazlıkları ve askeri çatışmalar yaşamış ülkelerin temsilcileri.

Hindistan ile Çin, 2020'de tartışmalı sınır bölgesinde ölümcül bir çatışma yaşamıştı. İran ile Birleşik Arap Emirlikleri ise Orta Doğu savaşında karşı saflarda yer aldı; Tahran, BRICS üyesi bu ülkeye füze ve insansız hava araçları fırlattı.

Hindistan'ın bu liderleri bir araya getirebilmesi diplomatik erişimin bir göstergesi olarak değerlendiriliyor. Ancak yeni küresel düzenin nasıl olması gerektiği konusunda uzlaşmak çok daha zorlu bir görev oldu.

Ortak bildiride neler var, neler yok

Çin, Rusya ve İran gibi üyeler için BRICS, ABD ile Batı Avrupa'nın etkisini azaltmanın bir aracı olarak görülüyor. Ancak Hindistan, grubun Batı karşıtı bir blok olarak tanımlanmasına mesafeli duruyor. Modi, zirvede grubun 'kimseye karşı olmadığını' söyledi.

Zirvede kabul edilen 'Yeni Delhi Bildirgesi', üyeler arasındaki ayrılıklara rağmen ortak bir metin olarak kabul edildi. Yıl içinde BRICS bakanlar düzeyindeki iki toplantıdan ortak bildiri çıkmamıştı.

Bildirge, Orta Doğu savaşı konusunda 'azami itidal' çağrısı yapıyor ve 'sivil altyapı ile barışçıl nükleer tesislere yönelik saldırıları' kınıyor ancak hiçbir ülkeyi sorumlu tutmuyor. Filistinlilerin zorla yerinden edilmesine karşı çıkıyor ve iki devletli çözüme desteğini yineliyor.

Bildirgede Rusya'nın Ukrayna savaşından hiç söz edilmiyor; bu, önceki BRICS bildirgelerinden bir sapma olarak dikkat çekiyor. Ticaret konusunda da temkinli bir dil kullanılıyor: 'ayrım gözetmeksizin artan gümrük tarifeleri' endişeyle karşılanıyor, tek taraflı yaptırımlar kınanıyor ama ABD'nin adı geçmiyor.

Uluslararası Kriz Grubu'ndan kıdemli analist Praveen Donthi, hiçbir ülkenin adının anılmamasının 'Hindistan'ın imzası' olduğunu belirtiyor. Donthi, gümrük tarifelerine ilişkin güçlü bir ifadeye yer verilmesini ise sürpriz olarak nitelendiriyor.

Zirve, aylar öncesinde hayal edilmesi zor görüşmelere de zemin sağladı. İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan ile Abu Dabi Veliaht Prensi, savaşın başlamasından bu yana iki ülke arasındaki bilinen en üst düzey yüz yüze görüşmeyi gerçekleştirdi. Tahran, bu zirveyi ABD ve İsrail'in askeri saldırıları ile ekonomik baskısı altında yalnız olmadığını gösterme fırsatı olarak kullandı. Pezeşkiyan, Malezya, Hindistan ve Etiyopya gibi BRICS üyeleriyle ekonomik bağları derinleştirme çağrısı yaptı.

Çin Devlet Başkanı Xi için bu, yedi yıl sonra Delhi'ye ilk ziyaret oldu. 2020'deki sınır anlaşmazlığından bu yana iki ülke arasında derin güvensizlik vardı; ancak gerilim son dönemde azaldı. Xi ile Modi arasında samimi bir tokalaşma gerçekleşti; Modi'nin simgesi haline gelen sarılma ise yaşanmadı. Xi, Cumartesi akşamı Modi'nin ev sahipliğindeki gala yemeğine katılmadan 24 saatten kısa sürede ülkeden ayrıldı.

Zirve, BRICS'in rakiplere Batı egemenliğindeki kurumların dışında görüşme ve manevra alanı yaratabildiğini gösterdi. Ancak asıl soru bundan sonra ne olacağı. Üyeler yeni bir küresel düzene her zamankinden daha fazla ihtiyaç duyduklarında hemfikir, fakat bunun yerine neyin geçeceği ve oraya nasıl gidileceği sorusu çok daha zorlu.