Uzay çöplüğü Ay'da yeni bir delik açtı: Bu bizim değil

5 Ağustos'ta, hızı saatte 8 bin 700 kilometre olan bir SpaceX roket parçası Ay'a çarptı ve Einstein Krateri yakınlarında yeni bir delik açtı. Gök bilimciler bu olayı heyecanla karşılarken, Avrupa Güney Gözlemevi çarpışmanın ardından ortaya çıkan sodyum ve lityum parlamalarını "bonus" olarak nitelendirdi. Medya ise olayı "ışık gösterisi" olarak duyurdu. Kimse yaralanmadığı için kimse sorumlu tutulmadı ve bir hafta içinde haber gündemden düştü.

Bu satırların yazarı Moriba Jah, 20 yıldır insanlığın uzayda bıraktığı çöpleri izleyen bir uzay mühendisliği profesörü. Ona göre bu krater bir "makbuz" niteliği taşıyor. Tüm bir endüstrinin gökyüzünü ve şimdi de Ay'ı istenmeyen eşyalarını bıraktığı bir yer olarak görmesinin ve buna "normal operasyonlar" ya da "uzay keşfi" demesinin bir sonucu bu.

Sahiplenme değil, talan: Uzayda kolonyalist zihniyet

Jah, Ay'ın sahibi olmadıklarını ama öyle davrandıklarını söylüyor ve bunun adını koyuyor: En eski sömürgeci içgüdü. "Sahiplenme, bir yerden ne alabileceğimizi sorar; koruma ise o yere ne borçlu olduğumuzu. Şu anda uzayda sahiplenme kazanıyor çünkü kimse alternatifi savunmuyor ve güç, sonuçları kontrol etmekte değil, seçim yapabilmekte."

Falcon 9 roketinin üst aşaması, 2025'te Ay'a iniş araçları taşıdıktan sonra görevini tamamlamış ve Ay'ın yörüngesinden geçen yüksek bir yörüngede terk edilmişti. Rota, uzay-zamanın eğriliği ve güneş ışınımı basıncı tarafından belirlendi ve aylar sonra öngörülebilir bir şekilde Ay'a çarptı. SpaceX çarpışmayı istemedi, ancak mali gücü ve yörünge yazılımı varken önlem almadı. Jah'a göre bu da bir seçim.

Bu tür çarpışmalar ilk değil: 2022'de de benzer bir olay yaşanmıştı ve hep merak konusu olarak görüldü, bir sorun olarak değil. Alçak Dünya yörüngesi, 60 yıldır fırlat-öylece bırak politikasının sonucu olarak on binlerce izlenebilir parça ve sayısız küçük çöple dolu. Starlink tek başına dünyadaki tüm operatörlerin toplamından daha fazla aktif uyduya sahip ve takımyıldız büyüdükçe yakın geçişler artıyor.

Sorunun kökeni: Dikkatsizlik değil, imtiyaz

Peki bu neden olmaya devam ediyor? Fizik yıllardır anlaşılmış durumda ve çözümler ne egzotik ne de pahalı. Jah'a göre cevap imtiyaz: "Bilmemek ile bilmene rağmen kimse durduramayacağı için yapmak arasında fark var. Bu, imparatorlukların sınırlara karşı takındığı tavır. Bayrak dik, değeri çıkar, geride kalan pisliği sonrakilere bırak."

Jah, mühendislerin çoğunu kötü niyetli görmese de, düzenleyici kuralların olmayışı nedeniyle endüstrinin varsayılan davranışının "fırlat, bırak, bir şey çarpmasın diye dua et" olduğunu söylüyor. 1967 Dış Uzay Anlaşması'na göre hiçbir ülke ya da şirket Ay'a sahip olamaz; ancak sorun sahiplik değil, ortak mülkiyet ilkesine rağmen sömürü alışkanlığının sürmesi.

Jah, "Einstein Krateri yakınındaki bir krater kendi başına küçük bir şey. Temsil ettiği şey hiç de küçük değil" diyor. Önümüzdeki on yılda 100'den fazla misyonun Ay'a gitmesi beklenirken, bu tür kazaların ender olmaktan çıkıp aylık manşetlere dönüşeceği bir dönemeçteyiz. Ya izleme, imha kuralları ve hesap verebilirlik üzerine kurulu bir koruma modeli inşa edeceğiz ya da 5 Ağustos'ta yaptığımız gibi olayı bir "ışık gösterisi" diye izleyeceğiz. Moriba Jah, Austin'deki Texas Üniversitesi'nde havacılık ve uzay mühendisliği profesörüdür.