Ukrayna'da yayıncılık Rus saldırılarıyla baskı altında

Ağustos ayında bir cumartesi sabahı, yayınevi Ranok'un kurucu ortağı ve genel müdürü Viktor Kruglov, Ukrayna'nın doğusundaki Harkiv'de bulunan merkez binasındaydı. Harkiv, başkent Kiev ile birlikte ülkenin yayıncılık ve matbaa sektörünün merkezi konumunda. Depo alanı yaklaşık 10 bin metrekareydi ve kitaplar 12 metre yüksekliğe kadar raflara istiflenmişti. Kruglov, beş üst düzey meslektaşıyla birlikte yaklaşan okul yılına ilişkin görüşmek üzere depodaydı. Depoda, 628 bin yeni okul kitabı bulunuyordu.

Toplantının 11.00'de başlaması planlanmıştı. Ancak Kruglov'un anlatımına göre toplantı başladıktan kısa süre sonra 'bir patlama sesi' duyuldu ve neredeyse aynı anda büyük bir yangın görüldü. Patlama, personelin toplandığı noktadan yaklaşık 30 metre uzaktaydı. Çalışanlar alevleri söndürmeye çalışırken ikinci bir saldırı daha geldi. Kruglov, üçüncü ve dördüncü saldırıların da olabileceğini anlayınca tahliye başlatıldığını söyledi.

Saldırıda jet motorlu Shahed tipi insansız hava araçları kullanıldı. Bu araçlar, Rusya'nın insansız hava aracı teknolojisinde yeni ve daha sinsi bir aşama olarak değerlendiriliyor; öncekilere göre daha hızlı ve daha zor engelleniyor. Son haftalarda Kiev'i gündüz saatlerinde hedef alan bu silahlar, Ulusal Bilimler Akademisi'ni ve çalışan bir tıbbi kliniği de vurdu.

Kruglov, depoya yapılan saldırıda o gün 50 kişinin vardiyada olduğunu belirterek, kimsenin yaralanmamasının nasıl açıklanacağını bilmediğini söyledi. Patlama, jet yakıtı ve kâğıt dolu bir deponun birleşimi yıkıcı sonuçlar doğurdu. Kitapların hiçbiri kurtarılamadı ve 8 milyon kitap imha oldu. İtfaiye ekiplerinin yangını kontrol altına alması bir hafta sürdü.

Bu yaz toplam 13 milyon kitap imha edildi

Olaydan haftalar sonra deponun bazı bölümlerinden hâlâ duman yükseliyordu. Çatı çökmek üzereydi; metal kirişler ısıdan eğrilmiş, şekli bozulmuştu. Hasarlı çatıdan sızan güneş ışığı felaketi aydınlatıyordu. Koku dayanılmaz boyuttaydı ve kıyafetlere, saça siniyordu. Gözün görebildiği her yerde kitap yığınları vardı. Bazı yerlerde itfaiyenin suyuyla kitap sayfaları yoğun, kötü kokulu, çamur benzeri bir hamura dönüşmüştü. Başka yerlerde kenarları yanmış ama tanınabilir durumda olanlar vardı: hayvan ve çiçek resimleriyle süslü çocuk kitapları, coğrafya ders kitapları, gençlik romanları. Diğerleri ise dokunulduğunda dağılan, kararmış sayfalardan oluşan şişmiş yığınlardı. Saldırıdan sonra enkazı ilk kez ziyaret eden birkaç editör, yazdıkları ya da düzenledikleri kitaplardan parçalar tanıyınca sarsılmış görünüyordu.

Kruglov, bu 8 milyon kitabın Ranok'un toplam stoğunun yüzde 85'inden fazlasını oluşturduğunu söyledi. Eylül sonunda Kiev'deki Ranok'a ait Knyholand kitapçısının ana şubesinde vitrin hâlâ canlı ve dolu görünüyordu. Ancak Kruglov'a göre mağazadaki kitaplar azaldığında ve yerine yeni kitap gelmediğinde bu sonbaharda kıtlık yaşanacak.

Bu yaz toplamda 13 milyon Ukrayna kitabı Rus füzeleri veya insansız hava araçlarıyla imha edildi. Hükümetin tahminlerine göre bu, Ukrayna'da bu yıl basılan tüm kitapların üçte biri anlamına geliyor.

Kitaplar, edebiyat, kültür ve dil, Rusya'nın Ukrayna'ya karşı yürüttüğü savaşın çevresinde değil, tam merkezinde yer alıyor. Şubat 2022'deki geniş çaplı işgalin nedenlerinden biri, Vladimir Putin'in Ukrayna ile Rusya'nın gerçek anlamda ayrı bir kültürel kimliğe sahip olmadığı yönündeki kanaatiydi.

Kruglov, Ukraynaca basılmış ve Ukrayna'da üretilmiş kitaplarla dolu deposunun kasıtlı olarak hedef alındığından emin olduğunu söyledi. Deponun herhangi bir askeri tesise yakın olmadığını ve buranın bir kitap deposu olduğunu herkesin bildiğini belirtti.

Edebiyat ve yayıncılık alanında çalışan Ukrayna Kültür Bakan Yardımcısı Bohdana Laiuk ise biraz farklı bir görüş savunuyor: Kitaplara yönelik son saldırılar tek başına değerlendirilmemeli; bunlar işgalcilerin her türden depo, ambar ve dağıtım merkezini hedef aldığı son kampanyanın bir parçası. Laiuk, 'Kiev'i işgal edemiyorlar. Bu yüzden Kiev çevresindeki depoları hedef alarak gündelik yaşamı elimizden almak istiyorlar- ve kitaplar gündelik yaşamın bir parçası' dedi. Ancak kitaplar aynı zamanda dilin, dil ise kimliğin ve çoğu zaman ulus olmanın bir parçası. Laiuk'a göre Rus işgalciler de kitapları kesinlikle önemli görüyor. 'Ruslar işgal ettiğinde ilk yaptıkları şey- bunu 2022'de Herson ve Harkiv bölgelerinde işgal edilip kurtarılan bölgelerden biliyoruz- kütüphanelere gitmek, Ukraynaca kitapları almak ve yok etmek' dedi.

Rusça yayıncılığın egemenliği ve kırılma

2022'ye kadar Ukrayna kitap pazarının yaklaşık yüzde 70'i Rusça eserlerden oluşuyordu; bunların çoğu Rusya'dan ithal ediliyor, bir kısmı da Ukrayna'da basılıyordu. Rus yayıncılığının bu egemenliğinin uzun bir geçmişi var. Kökleri, 19. yüzyılda çarlar döneminde Ukraynaca yayıncılığa karşı çıkarılan kararnamelere ve Sovyetler'in Rusçayı özlem, eğitim ve kültür dili olarak dayatmasına uzanıyor. Ukraynalı yazarlar tasfiye edildi ve Ukrayna edebiyatı gölgede bırakıldı; Rus romanını yücelten bir kanonun dışında tutuldu.

Ukrayna'nın 1991'deki bağımsızlığının ardından, modern toplumsal sorunları ele alan ticari olarak başarılı bir Ukraynaca roman fikri o kadar düşünülemezdi ki yayıncılar başlangıçta Oksana Zabuzhko'ya 1996 tarihli romanı 'Fieldwork in Ukrainian Sex'in Rusça çeviriyle yayımlanmasını önerdi. Yazar, kitabın yazıldığı dilde yayımlanmasında ısrar etti. Roman çok sattı ve çağdaş Ukrayna edebiyatının önünü açtı.

Laiuk, Rusça kitap ithalatının egemenliğini bir tür sömürgecilik olarak nitelendirdi. Ona göre bu, Rusların Ukrayna medyasına, televizyon kanallarına, gazete ve dergilerine yatırım yapmasıyla karşılaştırılmalı. Laiuk bunun bilinçli bir politika olduğunu savundu: 'Ruslar böyle düşünüyor: tanklarla geldiklerinde her şey onlar için hazır olacak, çünkü bu bilgi alanına zaten sahipler.'

Ancak 2022'de Ukraynalı kitapçılar, iki ülke arasındaki tüm ticari bağların kopmasına paralel olarak Rusya'dan ithal edilen kitapları satmayı aniden durdurdu. Aynı dönemde Ukrayna nüfusunun geniş kesimleri günlük dillerini Rusçadan Ukraynacaya çevirdi. Okuma tercihleri de değişti ve Ukraynalı yayıncılar 1920'lerden klasik Ukrayna edebiyatının yeni baskıları, şiir, çeviri ve yeni Ukraynaca eserlerle bu talebi karşıladı. Ülkedeki yayıncılar Rusça kitap basabiliyor; ancak başlıklarının en az yarısının Ukraynaca olması şartıyla. Uygulamada bunun önündeki toplumsal engeller şu anda aşılamaz durumda.