Uçaklarda görünmez türbülans: açık gökyüzünde ani sarsıntı riski artıyor

İklim krizi, havacılık sektörünü yakından ilgilendiren bir sorunu da beraberinde getiriyor: türbülans. Uzmanlar, özellikle açık hava türbülansı olarak bilinen ve önceden tespit edilemeyen sarsıntıların sıklığının ve şiddetinin arttığını belirtiyor. Bu tür türbülans, radar tarafından görülemiyor ve genellikle jet akımlarının kenarlarında, seyir irtifasında ortaya çıkıyor.

Singapur Havayolları’nın 21 Mayıs 2024’te Londra-Singapur seferini yapan SQ321 uçuşu, bu tehlikenin en çarpıcı örneklerinden biri olarak kayıtlara geçti. Myanmar’ın güneybatısında, Irrawaddy Havzası üzerinde seyreden Boeing 777 tipi uçak, öğleden sonra yerel saatle 14.19’da ani bir türbülansa girdi. Yaklaşık 21 saniye süren olayda, kemeri bağlı olmayan yolcular 1,5 G kuvvetiyle tavana çarparak yere savruldu. Olayda bir kişi hayatını kaybetti, 79 kişi ağır yaralandı.

Türbülansın nedenleri ve artış eğilimi

Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği’ne (IATA) göre türbülans, ölümcül olmayan kazalarda yolcu ve mürettebat yaralanmalarının başlıca nedeni. ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA) verileri, sadece ABD’de yılda yaklaşık bir düzine ciddi yaralanma kaydedildiğini gösteriyor. Türbülans; dağlar gibi coğrafi özellikler, fırtınalar ve diğer uçakların yarattığı iz türbülansı gibi çeşitli faktörlerden kaynaklanabiliyor. Ancak iklim krizi, bu olayların sıklığını ve şiddetini artırıyor.

Melbourne Üniversitesi’nden atmosfer bilimci Profesör Todd Lane, “Bilim bu konuda oldukça net: Her 1 derecelik ısınma için atmosfer yüzde 7 daha fazla su buharı tutabiliyor. Su buharı ise fırtınaların yakıtıdır” diyor. Lane’e göre daha şiddetli fırtınalar, hem fırtına içinde hem de çevresinde daha fazla türbülansa yol açıyor.

Reading Üniversitesi’ndeki bilim insanlarının 1979-2020 arasındaki 40 yıllık atmosfer verilerini analiz ettiği çalışma, şiddetli açık hava türbülansının yüzde 55, orta ve hafif türbülansın ise sırasıyla yüzde 37 ve yüzde 17 arttığını ortaya koydu. En iyimser ısınma senaryosunda bile (sanayi öncesi seviyelerin 1,5°C üzeri) açık hava türbülansının yüzde 27 artacağı öngörülüyor. 2,75°C’lik bir ısınmada bu oran yüzde 56’ya çıkıyor.

Havayolları ve yolcular ne yapmalı?

Havayolları, türbülans tahmini için yeni yöntemler geliştiriyor. IATA, 2018’den bu yana yaklaşık 30 havayolundan gelen türbülans gözlemlerini uçak içi sensörlerle toplayıp yapay zeka ile analiz ederek katılımcı havayollarıyla paylaşıyor. Bazı üreticiler ise uçak tasarımı ve Lidar gibi lazer tabanlı sensörler üzerinde çalışıyor.

Singapur Havayolları, SQ321 olayının ardından türbülans beklendiğinde kabinde daha sıkı kurallar uygulamaya başladı; yemek servisi durduruluyor ve mürettebat yerlerine oturuyor. Ancak uzmanlar, asıl sorunun yolcu davranışı olduğunu vurguluyor. Eski Qantas kaptanı Richard Woodward, “İnsanlara kemerlerinizi bağlayın demek ne kadar etkili olursa olsun, bir kısmı rahatsız oldukları için kemer takmıyor. Tuvalete gitmeleri gerekiyor, sıkılıyorlar ve kemer ışığı yandıktan kısa süre sonra kalkıp gidiyorlar. Ani bir olayda tavana çarpacak olanlar da onlar” diyor.

Uzmanlar, uçakların yapısal olarak normal operasyonlarda karşılaşabileceklerinden çok daha fazlasına dayanacak şekilde üretildiğini hatırlatıyor. 1981’de Hollanda’ya ait bir uçağın tornado içine girerek kontrolü kaybetmesinden bu yana, sadece türbülans nedeniyle düşen bir yolcu uçağı bulunmuyor. Ancak yaralanmaların önüne geçmek için hem havayollarının hem de yolcuların kurallara uyması gerekiyor.