Sporcularda REDs: Erkekler neden sessizce acı çekiyor?

Britanyalı uzun mesafe koşucusu Jake Smith, dört yıl önce doktorlarından "Bu şekilde devam edersen 30'unda tekerlekli sandalyede olacaksın" uyarısını aldı. O sırada 23 yaşındaydı ve Nike ile profesyonel sözleşme imzalamış, Büyük Britanya'yı uluslararası arenada temsil etmişti. Ancak kariyeri parlak görünürken vücudu hızla kötüleşiyordu: yarış, hastalık, sakatlık ve tekrar döngüsü.

Smith, Uganda'daki kamp dönüşünde 1,70 metre boyuna rağmen 51 kiloya düşmüş, kemikleri o kadar kırılgan hale gelmişti ki kariyerinin bitebileceği söylendi. Dört ay içinde iki stres kırığı yaşadıktan sonra profesyonel yardım aldı ve kendisine REDs (sporda göreceli enerji eksikliği) teşhisi kondu.

REDs, herkesi etkileyebilen ve teşhis edilmediğinde veya tedavi edilmediğinde performansı düşürebilen, ciddi ve uzun süreli sağlık sorunlarına yol açabilen bir sendrom. Belirtileri kadınlarda daha iyi belgelenmiş durumda. Geçen ay tenisçi Emma Navarro da teşhisini açıklamış ve 2027'ye kadar yarışlardan çekilme kararı almıştı.

Ancak erkekler de en az kadınlar kadar savunmasız. Damgalama ve belirgin uyarı işaretlerinin eksikliği nedeniyle erkeklerde durum daha uzun süre fark edilmeden kalabiliyor ve Smith gibi birçok kişi sessizce acı çekiyor.

REDs nedir, nasıl belirti verir?

REDs; kemik stres yaralanmalarına, uyku bozukluklarına, yorgunluğa ve düşük ruh haline neden olabilir. Tedavi edilmezse osteoporoz, kardiyovasküler hastalık ve doğurganlık sorunları gibi ciddi uzun vadeli sağlık problemlerine yol açabilir. Hormon sağlığı uzmanı Dr. Nicky Keay, bu semptomların çoğunun yetersiz enerji alımından kaynaklanan hormonal bozulmadan kaynaklandığını belirtiyor.

Keay'e göre hormonlar vücudun her noktasına etki ediyor; yeterli enerji alınmadığında hormonal sistemler yavaşlıyor veya tamamen durabiliyor. Kadınlarda adet döngüsü aylık bir gösterge işlevi görürken, erkeklerde belirtiler daha sinsi: testosteron seviyeleri düşüyor, libido azalıyor ve yorgunluk artıyor.

Bu nedenle 1990'lı yıllarda "kadın sporcu üçlemesi" olarak anılan durum, 2014'te Uluslararası Olimpiyat Komitesi tarafından enerji eksikliğinin daha geniş semptomlarını ve erkek sporcuları da kapsadığını kabul edecek şekilde yeniden adlandırıldı. Keay, "Nüfusun diğer yarısını görmezden geldiğimizi fark ettik" diyor ve ekliyor: "Normalde kadın sağlığı göz ardı edilirken bu durumda erkekler tanınmıyordu."

Geçen yıl Avustralya dergisi Sports Medicine'de yayımlanan ve dünya çapında binlerce elit ve amatör sporcuyu kapsayan meta-analiz, kadın sporcuların %44,2'sinde ve erkek sporcuların %49,4'ünde düşük enerji mevcudiyeti olduğunu ortaya koydu.

"Daha hafif daha hızlı" yanılgısı

Onlarca yıldır dayanıklılık koşusu, bisiklet, tırmanış, binicilik, dans ve estetik sporlarda kabul gören "daha hafif daha hızlı" inanışı, Smith gibi sporcuların sorunlarının başlangıcı oldu. Smith, "Yıllarca buna inandım. Yarı maratonumu 10 saniye iyileştirmek için kilo vermeyi düşündüm ve işte o zaman kafam tamamen gitti" diyor.

Vücut, evrimsel olarak hareketi önceliklendirir; bu nedenle sporcular kilo verirken bile antrenman yapıp iyi sonuçlar elde edebilir. Ancak Keay bunu "aptal altını" olarak niteliyor: vücut enerji açığına uyum sağlar, performans düşer ve sakatlık riski artar.

Olimpiyat ve dünya şampiyonu triatlet Jonny Brownlee, kariyerinde yetersiz yakıt alımının ciddi sakatlıklara katkıda bulunduğunu kabul ediyor. "Bisiklette yakıt almak kültürel olarak zayıflık gibi görülüyordu. Bunun etkisi kesinlikle sakatlıklar oldu" diyor. Brownlee, erkeklerde belirtilerin daha gizli seyrettiğini ve damgalamanın sürdüğünü belirtiyor.

Keay'in 2019'da 50 erkek bisikletçiyle yaptığı deneyde, ilk taramalarda neredeyse yarısının kemik sağlığı zayıf, %25'inin ise REDs ile mücadele ettiği görüldü. Altı ay süren çalışmada eğitim ve beslenme desteği alan grupta kemik sağlığı iyileşti ve yarış sonuçları iyileşti. Keay, "REDs geri döndürülebilir. Ancak harekete geçmezseniz düşüş başlar" diyor.

Eski Britanyalı bisiklet şampiyonu Brian Smith, 1996 Olimpiyatları'nda Büyük Britanya adına yarışırken bulimia ile mücadele ediyordu. 59 yaşındaki Smith, sporunun kilo takıntısı nedeniyle bu durumu geliştirdiğine inanıyor. Yıllar sonra koşmaya başladığında üç ciddi stres kırığı yaşadı ve o dönemde REDs olduğunu öğrendi. "Bu gerçekten sağlıklı değil. Sporun en üst seviyelerine ulaşmak istiyorsanız, hayatınızın ilerleyen dönemlerinde acı çekersiniz" diyor.

British Cycling (Britanya Bisiklet Federasyonu) başhekimi Dr. Nigel Jones ise son 10 yılda eğitimle önemli ilerleme kaydedildiğini, artık sporcularla "yetersiz yakıt alırsanız en iyi performansı gösteremezsiniz" şeklinde konuşulduğunu söylüyor. World Climbing (Dünya Tırmanış Federasyonu) ise iki yıl önce sporculara zorunlu sağlık kontrolleri getirerek doping testlerine benzer şekilde rastgele ve hedefli taramalar başlattı.

Uzmanlar, artan farkındalık ve eğitimle REDs'in önlenebileceğini umuyor. Ancak birçok sporcu hâlâ bilgisizlik ve sessizlik içinde acı çekiyor. Jake Smith'in iyileşme sürecini sosyal medyada paylaşması da bu nedenle önem taşıyor.