Sporcularda 'göreceli enerji eksikliği' sendromu: Erkekler de risk altında

İngiltere'de uzun mesafe koşucusu Jake Smith'e dört yıl önce doktorlar, "Bu şekilde devam edersen 30 yaşında tekerlekli sandalyede olacaksın" demişti. 23 yaşındayken Nike ile profesyonel sözleşme imzalayan ve Büyük Britanya'yı uluslararası alanda temsil eden Smith, aynı dönemde vücudunda ciddi bir bozulma yaşıyordu. Yoğun antrenman programını düzensiz beslenmeyle dengeleyen 28 yaşındaki sporcu, Uganda'daki bir koşu kampından 51 kiloya düşerek dönmüştü. Kemikleri o kadar kırılgan hale gelmişti ki, kariyerinin bitebileceği söylendi. Dört ay içinde iki stres kırığı yaşadıktan sonra profesyonel yardım alan Smith'e, sporda göreceli enerji eksikliği (REDs) teşhisi kondu.

REDs, yetersiz enerji alımı nedeniyle ortaya çıkan ve herkesi etkileyebilen bir sendrom. Teşhis edilmediğinde veya tedavi edilmediğinde performansı düşürebiliyor ve ciddi, uzun süreli sağlık sorunlarına yol açabiliyor. Belirtiler kadınlarda daha iyi belgelenmiş durumda; geçen ay tenisçi Emma Navarro, teşhisini ve 2027'ye kadar yarışmalardan uzaklaşma kararını açıklamıştı. Ancak erkekler de en az kadınlar kadar risk altında ve damgalama ile belirgin uyarı işaretlerinin eksikliği nedeniyle durum daha uzun süre fark edilmeyebiliyor.

Belirtiler ve hormonal bozulma

REDs; kemik stres yaralanmalarına, uyku bozukluklarına, yorgunluğa ve düşük ruh haline neden olabiliyor. Tedavi edilmezse osteoporoz, kardiyovasküler hastalık ve doğurganlık sorunları gibi ciddi uzun vadeli sağlık problemlerine yol açabiliyor. Hormon sağlığı uzmanı Dr. Nicky Keay, bu belirtilerin çoğunun yetersiz enerji alımından kaynaklanan hormonal bozulmadan kaynaklandığını söylüyor: "Hormonlar vücudunuzdaki her noktaya gider. Yani hormonlarınız iyi çalışmıyorsa bunu farklı alanlarda hissedersiniz. Sağlıklı hormonlara sahip olmak için düzenli beslenmeleri gerekir. Bunu yapmıyorsanız ve enerji açığı varsa, hormon sistemlerinin bir kısmı yavaşlar veya tamamen kapanır."

Kadınlar, adet döngüsü sayesinde hormonal sağlıklarını aylık olarak izleyebiliyor. Keay bunu "ücretsiz aylık tıbbi kontrol" olarak nitelendiriyor. REDs yaşayan bir kadının adetleri durabiliyor. Erkeklerde ise durum daha sinsi; testosteron seviyeleri düşüyor ve bu da libido kaybı ile yorgunluğa yol açıyor. Bu nedenle sendrom 1990'ların başında "kadın sporcu üçlüsü" olarak anılmış, ancak 2014'te Uluslararası Olimpiyat Komitesi tarafından enerji eksikliğinin daha geniş semptomlarını ve erkek sporcuları da etkilediğini kabul etmek için yeniden adlandırılmıştı.

Erkeklerde görülme sıklığı ve tedavi

Geçen yıl Avustralya dergisi Sports Medicine'de yayımlanan ve dünya çapında binlerce elit ve amatör sporcuyu kapsayan bir meta-analiz, kadın sporcuların %44,2'sinde ve erkek sporcuların %49,4'ünde düşük enerji kullanılabilirliği olduğunu gösterdi. Uzmanlar, erkeklerde REDs'in genellikle daha geç fark edildiğini ve sporcuların sessizce acı çektiğini belirtiyor. Keay, 2019'da 50 erkek yarış bisikletçisi üzerinde yaptığı bir deneyde, ilk taramalarda neredeyse yarısının kemik sağlığının zayıf olduğunu ve %25'inin REDs yaşadığını buldu. Altı aylık süreçte bir grup eski alışkanlıklarını sürdürürken, diğer grup beslenme ve antrenman tavsiyeleri aldı. Kendi haline bırakılan grupta kemik mineral yoğunluğu daha da düştü ve beklenen yarış sonuçları alınamadı. Keay, "İyi haber şu ki REDs geri döndürülebilir. Ancak harekete geçmezseniz bu bir gerileme olur" diyor.

Eski Büyük Britanya koşucusu Pippa Woolven'in yaşadığı zorlukların ardından kurduğu Project REDs adlı internet sitesi, sporcular, antrenörler, ebeveynler ve sağlık profesyonelleri için bilgi ve pratik kaynaklar sunuyor. Keay da her seviyeden sporcunun REDs'ten kurtulmasına yardımcı oluyor. Hastalarının çoğu kadın olsa da, giderek daha fazla erkek yardım arıyor ve genellikle "kötü durumda" oluyorlar. Keay, "Erkekler belki de kadınlardan daha isteksiz veya bunu yaşadıklarını fark etmiyorlar. Bazen farklı bir kelime kullanıyorlar, 'tükenmişlik' diyorlar" diye ekliyor.

Eski Büyük Britanya bisiklet şampiyonu Brian Smith de benzer sorunlar yaşamış. 1996 Olimpiyatları'nda yol yarışında yarışan Smith, kariyeri boyunca yeme bozukluğu ve bulimia ile mücadele ettiğini, bunun sporun kilo takıntısından kaynaklandığını düşünüyor. Smith, "Her zaman fazla kilolu olduğumu hissettim. Herkes kilo konusunda baskı altındaydı ama kimse bunun hakkında konuşmuyordu" diyor. 59 yaşındaki Smith, sekiz yıl önce koşmaya başladığında üç ciddi stres kırığı geçirdi ve ancak o zaman kariyeri boyunca REDs yaşadığını fark etti. Smith, "Bu gerçekten sağlıklı değil. Sporun en üst seviyelerine gitmek istiyorsanız, hayatınızın ilerleyen dönemlerinde acı çekersiniz. Vücudunuzu mahvediyorsunuz" diyor.

British Cycling (Britanya Bisiklet Federasyonu) başhekimi Dr. Nigel Jones, son 10 yılda eğitimle önemli ilerleme kaydedildiğini ve konunun performansla ilişkilendirildiğini söylüyor. Jones, "REDs'in asla sorun olmayacağını söylemek safça olur. Ancak yaptığımız çalışmalarla görülme sıklığının azalacağına inanmak istiyorum" diyor. World Climbing (Dünya Tırmanış Federasyonu) ise iki yıl önce sporculara zorunlu sağlık kontrolleri getirerek bir adım daha attı. Doping testlerine benzer şekilde yapılan taramalarla sporcular düşük enerji kullanılabilirliği veya REDs belirtileri açısından izleniyor ve sağlıklı bulunmayanlar yarışlardan men edilebiliyor.

Artan farkındalık ve eğitimle REDs'in önüne geçilmesi umuluyor. Ancak birçok sporcu hâlâ bilgisizlik ve sessizlik içinde acı çekiyor. Jake Smith'i iyileşme sürecini sosyal medyada paylaşmaya iten de bu.