Sırbistan'da öğrenci hareketi Vučić'in 12 yıllık iktidarını zorluyor

Sırbistan'da iki yıl süren öğrenci protestolarının ardından düzenlenen erken seçimde, halk Pazar günü yeni parlamentosunu seçmek için sandık başına gitti. Seçim, popülist lider Aleksandar Vučić'in 12 yıllık iktidarını tehdit eden bir referandum havasında geçiyor. Vučić'in iktidardaki Sırbistan İlerleme Partisi (SNS) için en büyük rakip, iki yıl önce başlayan öğrenci hareketi. Ancak seçimin adil olup olmadığına dair endişeler de dile getiriliyor.

Kasım 2024'te Novi Sad tren istasyonunda beton tavanın çökmesi sonucu 16 kişinin hayatını kaybetmesi, ülkedeki yolsuzluk ve ihmalkârlığın simgesi olarak görüldü. Eleştirmenler, istasyonun ölümcül kusurlu tadilatını, projeyle yakından ilişkilendirilen Cumhurbaşkanı Vučić ile bağlantılı buldu. Olayın ardından üniversite kampüslerinde ve şehir sokaklarında adalet talebiyle başlayan haftalık öğrenci protestoları, kısa sürede çiftçiler, aktörler ve yargıçlar gibi toplumun geniş kesimlerini kucaklayan ulusal bir harekete dönüştü.

Vučić'in kurduğu SNS partisi bu gelişmelerden sarsıldı ve birkaç hafta içinde başbakan istifa etti. Mart 2025'te Belgrad, tarihinin en büyük protestolarından birine sahne oldu. Lidersiz öğrenci hareketi, öğrenci meclisleri veya plenumlar aracılığıyla örgütlendi. 2023'teki son seçimde Vučić'in SNS'i, daha sonra dağılan AB yanlısı partilerin gevşek koalisyonuyla karşı karşıya kalmıştı. Bu kez ise ana muhalefet partilerinden uzak duran öğrenci hareketi, Vučić için çok daha net bir tehdit oluşturuyor.

Öğrenci listesi ve seçim sistemi

"Öğrenci Listesi-Öğrenciler Kazanıyor" hareketi, adaylarını Sırp toplumunun farklı kesimlerinden gösterdi. Adaylar arasında öğretmenler, üniversite profesörleri, aktörler, doktorlar, çiftçiler ve bilim insanları yer alıyor. Hareketin hâlâ resmi bir lideri yok; ancak listenin başında Novi Sad'da kardiyoloji profesörü Ilija Srdanović bulunuyor. Diğer adaylar arasında eski basketbol yıldızı Dejan Bodiroga, ünlü aktör Tihomir Stanić ve eski Sırbistan Merkez Bankası Başkanı Dejan Šoškić gibi isimler var.

Sırbistan'da 250 sandalyeli parlamento için tek bir ulusal seçim bölgesinde nispi temsil sistemi uygulanıyor. Oy verme işlemi yerel saatle 07:00'de (GMT 06:00) başlayıp 20:00'de sona eriyor. 6,45 milyon kayıtlı seçmen bulunuyor ve 18 yaşını dolduran herkes oy kullanabiliyor. Pazar günkü seçimde 18 liste yarışıyor, ancak bunlardan sadece yedisi 250 adayın tamamını gösterdi. Partiler, yüzde 3'lük seçim barajını aşmaları halinde aldıkları oy oranına göre milletvekili çıkarıyor. Birkaç muhalefet partisi Öğrenci Listesi lehine seçimden çekildi.

Öğrenci hareketi, 11 maddelik programında yolsuzlukla mücadele için özel bir polis birimi kurulmasını, protestoculara yönelik şiddet uygulayan veya organize suçla bağlantılı içişleri bakanlığı yetkililerinin görevden alınmasını, medya sahnesinin düzeltilmesini ve kamu yayıncısının siyasi kontrolden kurtarılmasını, ayrıca kamu işletmelerinin başına parti yandaşlarının atanmasının durdurulmasını istiyor. Vučić ve SNS partisi yolsuzluk iddialarını ve medyayı etkileme çabalarını reddediyor.

Avrupalı gözlemciler seçimi izliyor; ancak Avrupa Konseyi Parlamenterler Meclisi (PACE) seçim öncesinde "gergin ve bölücü bir seçim iklimi" ve "referandum benzeri bir atmosfer" tespitinde bulundu. Sırbistan seçim komisyonu seçimlerin özgür ve oylamanın gizli olduğunu belirtiyor. Ancak bağımsız gözlem kuruluşu CRTA, kampanya sürecinde tehditler ve fiziksel şiddet yaşandığını, muhalefet aktivistlerinin gözetlendiğini bildirdi. Seçim öncesi raporunda, adaylar için eşit koşullar sağlamak yerine bakanlıklardan yerel yönetimlere kadar bir dizi kurumun "seçim mühendisliğine" dahil olduğunu savundu. CRTA ayrıca Sırp medyasında televizyon yayınlarının neredeyse dörtte üçünün iktidar temsilcilerine ayrıldığını iddia etti. Avrupa Basın ve Medya Özgürlüğü Merkezi ise bu yıl ülkede medyaya ve gazetecilere yönelik yaklaşık 160 saldırı kaydedildiğini açıkladı.