Orta Avrupa'nın eşcinsel sauna kültürü üzerine yeni kitap

Çek yazar ve edebiyat bilimci Vratislav Maňák'ın yeni kitabı With Wittgenstein in a Gay Sauna (Wittgenstein ile Bir Gay Saunada), Orta Avrupa'da eşcinsel alt kültürlerin sanıldığı gibi Batı'dan ithal olmadığını, aksine bölgede derin tarihsel kökleri bulunduğunu savunuyor. Kitap, bu yıl Çekçe ve Almanca olarak yayımlandığında büyük yankı uyandırdı.

Maňák, kitabında hem erkeklerle hem kadınlarla romantik ilişkiler yaşayan Avusturyalı filozof Ludwig Wittgenstein'ı kurgusal bir anlatıyla Viyana'daki Kaiserbründl adlı erkeklere özel saunaya sokuyor. O dönemde gazetelerde “dünyanın en şık hamamı” olarak anılan mekânda filozofun arzularıyla yaşadığı gerilim betimleniyor. Maňák'a göre Wittgenstein, felsefenin tüm gizemlerini çözmeye çalışırken insan varoluşunun en büyük parçasını, yani bedeni gözden kaçırdı.

Orta Avrupa'da eşcinselliğin tarihi kökleri

Prag'daki Charles Üniversitesi'nde gazetecilik dersleri veren 38 yaşındaki Maňák, kitabında Budapeşte'den Prag'a uzanan şehirlerdeki eşcinsel alt kültürleri anlatıyor. Yazar, Macaristan, Çekya ve Slovakya'daki aşırı sağ popülist siyasetin güçlü varlığına rağmen, bu kültürlerin bölgede köklü bir geçmişe sahip olduğunu vurguluyor. Budapeşte'deki 16. yüzyıldan kalma Osmanlı hamamı Rudas'ı ziyaret eden Maňák, “eşcinsellik” teriminin ilk kez 1860'larda Macar çevirmen ve ilerici düşünür Karl Maria Kertbeny tarafından ortaya atıldığını hatırlatıyor.

Kitap, Berlin'deki KitKatClub'da yaşanan deneyimlerden Prag'ın geçmiş ve günümüzdeki kruzing güzergâhlarına uzanıyor. Maňák, 1970'lerde Prag Devlet Operası'nın yanındaki umumi tuvaletlerin yıkılması üzerine yerel eşcinsel erkeklerin bir anma etkinliği düzenlediğini ve yıkımdan hatıra olarak kırmızı kiremitler aldığını aktarıyor. Yazar, bu tür mekânların “örtük bir toplumsal direniş” örneği olduğunu söylüyor.

Batı'dan ithal olduğu iddiasına karşı çıkış

Orta Avrupa'daki muhafazakâr ve aşırı sağ siyasetçiler, eşcinselliği ve queer kültürü sıklıkla 1989 sonrası liberal demokrasinin getirdiği “çökmüş” Batı'dan bir kültürel ithal olarak sunuyor. Maňák'ın kitabı bu anlatıyı sorgulayan tek yeni çalışma değil. Pensilvanya'daki Bryn Mawr College'da tarihçi olan ve 2020'de Queer Budapest, 1873–1961 kitabını yayımlayan Anita Kurimay'a göre, özellikle Budapeşte, Viyana ve Prag, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun parçası oldukları dönemde cinsel kimlik fikrinin gelişmesinde merkezi bir rol oynadı. Kurimay, eğitimli seçkinler arasında yaygın olan Almanca ve Fransızca sayesinde bu başkentlerin hem fikirlerin hem de bedenlerin Avrupa çapında dolaşımının parçası olduğunu belirtiyor.

Tarihçi, tıp ve hukuk çevrelerinin yanı sıra polis içi tartışmalar dışında konunun büyük ölçüde tabu olduğunu, ancak istisnalar bulunduğunu da ekliyor. Örneğin Macar yazar Soma Guthi'nin 1908 tarihli polisiye dizisi Homosexual Love, iki zengin beyefendinin trajik aşk vakasını konu alıyordu. İki savaş arası dönemde Çekoslovakya'da ise cinsel reformu savunan ve tanışma ilanları yayımlayan ilerici bir dergi, The Voice, yayımlanıyordu. Devlet sosyalizmi döneminde erkekler arası eşcinsel ilişkiler Çekoslovakya ve Macaristan'da 1961'de suç olmaktan çıkarıldı; bu, Birleşik Krallık ve diğer bazı Avrupa ülkelerinden daha erken bir tarihti.

Maňák'ın kitabı Prag'da bir sergiye de ilham verdi. DOX Çağdaş Sanat Merkezi'nde açılan ve Yunanca “erkeksi” anlamına gelen Andros başlıklı sergi, Orta Avrupa sanatında erkeklik tasvirlerine odaklanıyor. Sergide yer alan resimlerde erkek yüzleri bulanık veya erimiş halde betimleniyor; antik ideal erkek bedeni ise parçalanmış torsoların kaldığı noktaya kadar çözülüyor. Maňák, sergi kataloğunda toplumun bir zamanlar merkezi ölçü birimi saydığı erkekliğin artık kusursuz profilini yitirdiğini, eksiklik ve onarılamaz çatlaklarla işaretlendiğini yazıyor.

Yazar, “erkeklik krizi” ifadesini kullanmaktan hoşlanmadığını belirterek, her dönüşümün zorunlu olarak bir kriz anlamına gelmediğini söylüyor. Kitabın İngilizce çevirisi 2027'de Seagull Books tarafından yayımlanacak.