Orbán sonrası Budapeşte: ABD sağının temel taşı sarsıldı

Macaristan Başbakanı Viktor Orbán'ın Nisan ayındaki seçim yenilgisi, son on yılda ABD sağındaki 'postliberal' düşünce akımının merkezi haline gelen Budapeşte'deki etki ağını sarstı. Orbán'ın iktidardan uzaklaşmasıyla, bu hareketin en önemli kurumlarından biri olan ve devlet fonlarıyla ayakta tutulan Danube Institute (Tuna Enstitüsü) de Haziran ayında kabul edilen anayasa değişikliğiyle bu kaynaktan yoksun kaldı.

The Guardian'ın aktardığına göre, on yıl boyunca Orbán'ın Macaristan'ı, ABD'de Trump yanlısı düşünürlerin düzenli ziyaretlerde bulunduğu bir 'fener' işlevi gördü. Ancak Nisan seçimlerinde Orbán'ın ezici yenilgisi ve Haziran'da meclisten geçen anayasa değişikliği, bu ziyaretlerin kurumsal altyapısını ortadan kaldırdı.

Danube Institute ve devlet fonları

2013'te devlet fonlarıyla kurulan Danube Institute, heterodoks muhafazakâr düşünürlerden oluşan gevşek bir koalisyonun merkezi olarak biliniyordu. Enstitü, 2021'deki ilk döneminde Amerikalı yayıncı Tucker Carlson'ın Macaristan ziyaretinin düzenlenmesine yardımcı olmuş, Carlson da Fox News'te Orbán ile övgü dolu bir röportaj yapmıştı. O dönemden bu yana New York Times, New Yorker ve The Atlantic gibi yayınlar, enstitüyü ve Orbán rejimiyle ilişkisini mercek altına aldı.

Gazeteci ve tarihçi Anne Applebaum, 'Twilight of Democracy' adlı kitabında enstitünün 'Macar hükümetini dış dünyaya sunulabilir kılmak için var olduğunu' yazmıştı. Applebaum'a göre Orbán rejimi, 'hiçbir muhalefet partisinin kazanamayacağı bir siyasi sistem' kurmuştu ve enstitüdeki yabancı aydınlar ya alaycı propagandacılar ya da saf destekçilerdi.

Haziran ayında Macar parlamentosu, Danube Institute'un yanı sıra Fidesz elitleri için bir eğitim alanı olan MCC Brussels'in de fonlandığı himaye sistemini kaldıran anayasa değişikliğini kabul etti. Bu, Budapeşte'deki 'postliberal' çevre için bir dönemin sonu anlamına geliyor.

Hareket ABD'de etkisini sürdürüyor

Habere göre, söz konusu çevre dağılmış olsa da bu düşünürlerin ABD siyasi kültürü üzerindeki etkisi sürecek. Guardian, onları yalnızca bir 'güçlü adamın' düşüncesiz hizmetkârları olarak görmenin, postliberal fikirlerin gerçek tehdidini ya da bu fikirlere yol açan krizi anlamayı zorlaştırdığını vurguluyor.

Hareketin temel metni, filozof Patrick Deneen'in 2018 tarihli 'Why Liberalism Failed' (Liberalizm Neden Başarısız Oldu) kitabı. Deneen'e göre liberalizm, eşitlikçi ilkeleri, bireysel özerklik vurgusu ve ilerlemeye olan inancı nedeniyle kendi içinde çökmeye mahkûmdu. Postliberallere göre bu değerler pratikte aşırı ekonomik eşitsizlik, manevi yozlaşma ve derin bir özgürlük yoksunluğu üretti.

İrlanda doğumlu ekonomist Philip Pilkington gibi isimler, liberalizmin 'karanlık ve medeniyetsiz bir yaşam felsefesi' olduğunu savunuyor. Pilkington, 2025 tarihli 'The Collapse of Global Liberalism' kitabında liberal kapitalizmin aile ve üreme gibi toplumsal istikrarın temel taşlarını aşındırdığını öne sürüyor.

Guardian'a göre postliberaller başlangıçta kendilerini hem sosyal demokrasinin müttefiki hem de kurumsal ilericiliğin düşmanı olarak konumlandırarak ABD'deki sol-sağ ayrımını aşmayı hedefledi. Hareketin Macaristan'a taşınmasıyla birlikte bu fikirler, devlet destekli kurumlar aracılığıyla uluslararası bir ağa dönüştü.