Öfke insanın en derin şefkat biçimlerinden biri olabilir mi?

Öfke, yönetmemiz, kontrol altına almamız ve bastırmamız gerektiği öğretilen bir duygu. Ancak şair David Whyte'a göre öfke, insanın başvurabileceği en derin şefkat biçimlerinden biri olabilir. İngiliz yazar Jackie Bailey, The Guardian'da kaleme aldığı yazıda bu görüşü felsefe ve ilahiyat geleneğindeki tartışmalarla birlikte ele alıyor.

Filozoflar ve ilahiyatçılar, erdemli öfke ile erdemsiz öfke arasında uzun süredir ayrım yapıyor. Aristoteles öfkeyi, "kişinin kendisine ya da yakınlarına yapıldığı düşünülen haksız bir küçümsemeyle tetiklenen, acıyla birlikte gelen bir misilleme arzusu" olarak tanımlıyor.

Öfke, bedensel bir sıkıntı hissi ile harekete geçme isteğini bir araya getiriyor. İngilizcedeki "anger" kelimesinin kökeni, Eski Norsçada "keder ve üzüntü" anlamına gelen angr ile "boğmak" anlamındaki Latince angere sözcüğüne dayanıyor. Her iki kök de göğsün sıkışması, yumrukların sıkılması ve kanın kaynaması hissine işaret ediyor.

Öfkenin erdeme dönüşmesi için doğru ölçü şart

Aristoteles öğrencilerine herkesin öfkelenebileceğini, ancak öfkeyi erdeme dönüştürmenin beceri ve bilgelik gerektirdiğini öğretiyordu. Ona göre öfkenin ahlaki bir nitelik taşıması için doğru kişiye, doğru zamanda, doğru ölçüde, doğru amaçla ve doğru güdüyle öfkelenmek gerekiyor.

Hristiyan ilahiyatçı Thomas Aquinas, adaleti yeniden tesis etmenin makul olduğu durumlarda öfkenin tamamen yokluğunun da bir kusur olabileceğini savundu. İranlı Müslüman ilahiyatçı Al-Ghazali ise öfkenin akla ve ilahi yasaya tabi olduğu bir orta yolu savunarak "hilm" denilen yumuşak başlılığı ideal durum olarak tanımladı.

Filozof Martha C. Nussbaum, öfkenin yerinde bir temeli olabileceğini, dünyada pek çok haksızlık yaşandığını belirtiyor. Ona göre bu durumlarda öfke, hızla insanların refahı ve daha iyi bir gelecek için üretken eyleme dönüşürse değerli. Ancak Nussbaum, haklı öfkenin bile için için büyümeye bırakıldığında yalnızca intikam arzusuna odaklanabileceğini, bunun da daha iyi bir dünyaya hiçbir katkı sağlamayacağını vurguluyor.

Öfke bir kusur değil, özenin ifadesi olabilir

Stoacılar öfkeyi, dünyanın adil olduğu yönündeki temelsiz inanca verilen anlık bir delilik hali olarak görüyordu. Budistler de benzer bir yaklaşımla öfkeyi "Üç Zehir"den biri olarak tanımlıyor.

David Whyte ise bu çok tartışılan duyguya daha umutlu bir açıdan bakıyor. Ona göre öfke, başkalarına duyduğumuz derin özeni günlük hayatta ortaya koyamadığımızda feel ediliyor. Whyte, "Öfke dediğimiz şey, bu derin özeni dış günlük hayatımızda sürdürememenin tutarsız bedensel yetersizliğinden ibarettir" diyor.

Yazar ve sanatçı Mimi Zhu ise her duyguyu, bu arada öfkeyi de koruyucu bir ruh, "bana gözden kaçırmayı öğrendiğim şeyi anlatan" bir ata olarak hayal ediyor. Zhu, Çincede öfke anlamına gelen karakterlerin harfiyen "hayati bir nefese can vermek" ifadesine çevrilebildiğini aktarıyor.

Bailey, öfkenin ahlaki bir başarısızlık ya da haklı bir infial işareti değil, bir başkasını önemseme arzusu olarak görülmesini öneriyor. Kızının odasını toplamamasına öfkelenmenin bir kısmının ego ve üstünlük mücadelesi olabileceğini, ama bir kısmının da kızının sağlıklı ve iyi olmasını istemekle ilgili olabileceğini yazıyor.

Bailey'e göre öfke en kötü halinde tarif edilemez suçlara ve şiddete zemin hazırlıyor. En iyi halindeyse, insanların adaletsiz görünen şeylere karşı çıkma yönünde doğal bir eğilimi olduğunu hatırlatıyor. Ona göre bu, öfkenin belki de en büyük armağanı: çaresiz hissetsek bile umuda ve işleri daha iyiye doğru değiştirme çabasına programlı olduğumuzu hatırlatması.