Nepal-Tibet sınırındaki sel felaketine çöken buzul yol açmış olabilir

Nepal ile Tibet arasındaki sınırda meydana gelen ve en az 177 kişinin ölümüne yol açan ani selin, çöken bir buzuldan kaynaklanmış olabileceği bildirildi. BBC'ye konuşan bilim insanları, bu olayın Himalayalar'daki hızla eriyen buzulların yarattığı riskleri bir kez daha gözler önüne serdiğini belirtti.

İlk başta bir depremin tetiklediği heyelanın sele neden olduğu düşünülüyordu. Ancak ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu (USGS), felaketin 'buzul çökmesi' sonucu meydana geldiğini açıkladı. Buzul çökmesi, bir buzulun tamamının veya bir kısmının parçalanması anlamına geliyor.

USGS verilerine göre, çöken buzulun vadi tabanına çarpmasının etkisi o kadar güçlüydü ki 5,2 büyüklüğünde bir sarsıntı kaydedildi.

Buzulun alt kısmı çökmüş

Dundee Üniversitesi'nden buzul uzmanı Dr. Simon Cook, ekibinin, selin yaşandığı bölgenin yaklaşık 15 kilometre batısındaki Langtang Lirung zirvesi yakınında Nepal'deki bir buzulun alt kısmının çöktüğünü tespit ettiğini söyledi. Cook, buzulun kuzeybatı yönünde çöktüğünü ve ardından batıya doğru ilerleyerek akıntıya karıştığını tahmin ettiklerini belirtti.

Hükümetlerarası bir bilim kurumu olan Uluslararası Entegre Dağ Gelişimi Merkezi'nin (ICIMOD) analizi, olayın 'yüksek rakımlı bir bölgeden kaynaklanan buz-kaya çığı' olabileceğini ortaya koydu. Bu çığ, Bhote Koshi nehrinin bir kolu olan Lende Khola'ya büyük miktarda buz ve kaya enkazının girmesine neden oldu. Bu da nehirde su, tortu ve büyük kayaları aşağı taşıyan ani bir dalgaya yol açtı.

ICIMOD, aşağı kesimlerdeki nehirlerde su seviyesinin 30 dakika içinde yedi ila dokuz metre yükseldiğini ve birçok su izleme istasyonunun yıkıldığını veya hasar gördüğünü tespit etti.

Felaketin boyutu 'çok sıradışı'

Oxford Üniversitesi'nden yer bilimleri profesörü Mike Searle, heyelandan sele kadar tüm sürecin saatler hatta günler sürmüş olabileceğini söyledi. Searle, 'Enkaz dalgasının büyüklüğü, önce bir heyelan olduğunu ve suyun birikerek nehri tıkadığını, ardından tek büyük bir sel halinde patladığını gösteriyor' dedi.

Bölgenin topoğrafyası da selin şiddetini artırmış olabilir. Searle, Langsang Lirung'un yüksek Himalayalar'ın zirvesinde yer aldığını ve dağın iki tarafında da 'inanılmaz dik vadiler' bulunduğunu, bunun da suyu daha yüksek hızlarda yönlendirmiş olabileceğini ifade etti.

Buzulun çökmesine neyin yol açtığı henüz netleşmiş değil. Searle, Langsang Lirung'un diğer Himalaya dağları gibi tektonik hareketler nedeniyle yavaşça yükseldiğini ve buzulun giderek dikleştiğini belirtti: 'Dağ yükseldikçe buzul da dikleşiyor ve parçalarının kopması kaçınılmaz hale geliyor.' Ancak bu kopmalar genellikle nehirleri geçici olarak tıkayan ve kolayca temizlenen daha küçük parçalar halinde oluyor. Bu felakette ise buzulun tamamının 'tek seferde' çökmüş göründüğünü vurgulayan Searle, bunun 'çok sıradışı' olduğunu söyledi: 'Bu tür seller sık sık oluyor ama bu ölçekte değil.'

Searle, olayın 'Himalayalar'ın yükselmesine yol açan tektonik hareketler ve iklim değişikliği nedeniyle artan sıcaklıklar ve buzulların erimesi' olmak üzere iki farklı sürecin birleşiminden kaynaklandığını düşünüyor: 'Bütün bunlar birleşerek artık düzenli olarak gördüğümüz bu felaketleri oluşturuyor.'

Bilim insanları yıllardır iklim değişikliği nedeniyle Himalayalar'daki buzulların ve asırlık donmuş toprak olan permafrostun erimesi konusunda uyarıyor. ICIMOD'un bu yıl yayımladığı bir analiz, Hindu Kush Himalaya buzullarının 2000'den bu yana iki kat daha hızlı eridiğini ortaya koydu. Bu da sel gibi tehlikeleri artırıyor.

Cook, son yıllarda Hindistan, İsviçre ve İtalya'da buzul çökmelerinin neden olduğu benzer sel ve heyelan vakaları yaşandığına dikkat çekti. 2021'de kuzey Hindistan'daki Chamoli vadisinde büyük bir Himalaya buzulu parçası çökmüş, enkaz ve suyun aşağı savrulması sonucu 200 kişi hayatını kaybetmişti. Bilim insanları bu çökmenin etkisini 15 atom bombasına eşdeğer olarak tahmin etmişti. Geçen yıl da aynı bölgede Tibet'teki bir buzul gölünün taşmasıyla sele neden olmuştu.

ICIMOD uzmanı Mohd Farooq Azam, dünyanın donmuş bölgeleri olan kriyosferdeki tehlikelerin artan sıklığının 'her zamankinden daha görünür hale geldiğini' ve değişimin hızının çok yüksek olduğunu söyledi. Cook ise her bir olayın doğrudan iklim değişikliğine bağlanmasının zor olduğunu ancak 'bu olayların örüntüsüne bakıldığında iklim değişikliğinin etkisi olabileceğini' belirtti ve ekledi: 'Isınan bir gezegenle birlikte buzulların küçüleceği ve çok fazla kar erimesi yaşanacağı mantıklı. Dağ yamaçlarını kısmen bir arada tutan permafrost ısınıyor, çözülüyor ve bozuluyor. Bu yüzden daha fazla heyelan, enkaz akıntısı, buzul erime suyu, göl taşması ve buzul çökmesi yaşayacağız çünkü iklim ısınması sonuçta bu yüksek dağ ortamlarını istikrarsızlaştırıyor.'