İklim ısındıkça yıldırımlar ve orman yangınları artıyor

İnsanlık yüzyıllardır yıldırımın gücüne ve güzelliğine hayranlık duyuyor. Ancak iklim kriziyle ısınan bir dünyada yıldırımın hem sıklığı hem de etkisi değişiyor. Avustralya'nın kuzeyindeki Kakadu milli parkında Bininj halkının Namarrkon dediği bir figürün kaya sığınağındaki tasviri, yıldırımın kültürlerdeki yerini simgeliyor. Bininj anlatılarına göre Namarrkon, fırtına mevsiminde bulutları taş baltalarıyla yararak gök gürültüsünü, yıldırımı ve hayat veren yağmuru oluşturuyor.

Dünyada saniyede ortalama 60 yıldırım çakıyor; bazıları 800 kilometreden uzun mesafelere uzanıyor. Her çakma, 7 gigajoule'e kadar enerji açığa çıkarabiliyor. Bu enerji, çevresindeki havayı yaklaşık 30 bin dereceye kadar ısıtıyor. Yıldırım, Dünya'nın elektrik alanının ve iyonosferin düzenlenmesinde, azot döngüsünde, ozon oluşumunda ve metan gibi sera gazlarının parçalanmasında rol oynuyor. Ayrıca orman, savan ve çayır yangın döngülerini de etkiliyor.

Isınan atmosfer yıldırımı nasıl değiştiriyor?

Yıldırımın bu rolü iklim değişikliğiyle birlikte değişebilir. Temmuz ayında Kanada ve ABD'nin kuzeybatısında 48 binden fazla yıldırım büyük yangınlara yol açtı. Geçen yaz İngiltere'deki sıcak dalgasında güneydoğu İngiltere'ye tek günde yaklaşık 30 bin yıldırım düştü. Dünyada her yıl yaklaşık 250 bin kişi yıldırım çarpıyor, bunlardan yaklaşık 24 bini hayatını kaybediyor. Avustralya'da yılda 5 ila 10 kişi ölüyor, yaklaşık 100 kişi yaralanıyor.

Bilim insanları yıldırımın, nemli ve sıcak havanın fırtına bulutlarının soğuk üst katmanlarına yükselmesiyle oluştuğunu düşünüyor. Su buharı yoğunlaşarak buz kristallerine dönüşüyor; bu kristaller ile graupel adı verilen yumuşak buz parçacıkları arasında elektron geçişi yaşanıyor. Pozitif yüklü hafif buz kristalleri yükselirken negatif yüklü ağır graupel alçalıyor ve oluşan elektrik alanı belirli bir noktada ani bir deşarjla dengeleniyor. Ancak bu deşarjı tam olarak neyin tetiklediği henüz bilinmiyor.

Yıldırımların yüzde 80'inden fazlası kara üzerinde gerçekleşiyor. En yoğun görüldüğü yer Venezuela'daki Catatumbo bölgesi. Bari halkının dilinde "Gök Gürültüsü Evi" anlamına gelen bölgede, Maracaibo Gölü üzerinden gelen nemli hava And Dağları'nın yüksek sırtlarıyla çarpışarak yılda 140 ila 160 gecede fırtına üretebiliyor. Kutuplarda ise yıldırım çok nadir.

Büyük belirsizlik: öngörüler ne diyor?

Hakem değerlendirmesinde olan güncel bir derleme, küresel ısınmanın her derecesi başına yıldırımın yüzde 11 azalabileceğini ya da yüzde 44 artabileceğini gösteriyor. Tüm projeksiyonların ortalaması, her derece için yüzde 7,5 artışa işaret ediyor. Çalışma, tropik bölgelerde belirsizliğin büyük olduğunu ancak yüksek enlemlerde yıldırımın artacağı konusunda geniş uzlaşma bulunduğunu belirtiyor.

melbourne Üniversitesi'nden iklim bilimci Doç. Andrew Dowdy, daha sıcak bir dünyada fırtına koşullarının güçlenebileceğini, ancak yıldırımın iklim değişikliğinden nasıl etkileneceği konusunda "büyük belirsizlikler" olduğunu söylüyor. Belirsizliklerin bir kısmı yıldırıma yol açan küçük ölçekli süreçlerin modellenmesindeki zorluktan, bir kısmı da yıldırıma ilişkin uzun vadeli nitelikli verinin kısıtlılığından kaynaklanıyor. Dowdy, siklonları ve cepheleri fırtına verileriyle birleştirerek 1979'a kadar geriye gidebilen bir analiz yaptı. Bu analiz kıtaların doğu kıyılarında bu tür olaylarda artış olduğunu, güney yarımkürede siklon faaliyetinin kutba doğru kaydığını gösterdi.

Yıldırım fırtına olmadan da düşebiliyor. Avustralya'daki Emergency Leaders for Climate Change kuruluşunun kısa süre önce yayımladığı rapor, yağışsız kuru yıldırımların başlattığı yangın sayısının arttığı uyarısını yaptı. Grup, Avustralya'nın güneydoğusundaki ormanlarda 2000-2016 döneminde kuru yıldırım çakmalarının önceki 20 yıla göre yüzde 50 fazla kaydedildiğini belirtti. Dowdy, yıldırımın yangınların doğal tutuşturucu kaynağı olduğunu, yıldırım kaynaklı yangınların insan kaynaklı yangınlara göre ortalama olarak daha geniş alanları tutuşturduğunu söylüyor. 2025'te Tazmanya'nın uzak kuzeybatısını yıkan yangınlar, 24 saatten kısa sürede yere ulaşan 1200'den fazla yıldırımla başladı.

Daha şiddetli yangınlar başka bir yıldırım türünü de artırıyor. Yangınlar büyüdükçe kendi hava olaylarını yaratabiliyor; açığa çıkan ısı ve nem, pirokümolonimbus (pyroCb) adı verilen dev bulutlara dönüşüyor. Bu oluşumlar normal fırtına bulutlarından çok daha yükseğe, sıklıkla stratosfere kadar ulaşarak nemi üst atmosfere taşıyor ve yıldırım üretiyor. Son on yılda bu tür fırtınalar Avustralya, ABD, Kanada ve Rusya'da sıklaştı; bu yıl temmuz ve ağustosta Fransa'daki yangınlarda da bir örneği kaydedildi.

New South Wales Üniversitesi İklim Değişikliği Araştırma Merkezi'nden Prof. Jason Evans, Avustralya'da pyroCb olaylarında "büyük bir artış" yaşandığını söylüyor. 2019-2020'deki "kara yaz" yangınlarında kaydedilen olay sayısının, önceki 40 yılın toplamına yakın olduğunu belirtiyor. Evans, bir pyroCb başladığında kontrol edilemediğini, yangın söndürme uçaklarının bile yeterince yaklaşmak için fazla risk alamadığını ifade ediyor.