Fransa'da lise öğrencilerinin eğitim protestoları sürüyor

Fransa genelinde lise öğrencileri, eğitimde yetersiz finansman ve personel açığını protesto etmek amacıyla eylül ayının sonundan bu yana gösteriler düzenliyor. Göstericiler birçok liseye girişi engelliyor. Eylemler bazı yerlerde şiddete dönüştü; yüzlerce öğrenci, öğretmen ve polis yaralandı. Binlerce kişi gözaltına alındı; gözaltına alınanlar arasında dışarıdan gelen ve sayısı bilinmeyen kişiler de bulunuyor.

Öğrenciler, 15-18 yaşındaki gençlerin devam ettiği liselerde (Fransızca adıyla lycée) öğretmen eksikliğinden ve binaların bakımsızlığından şikayet ediyor. Parisli öğrenci Madalena, BBC'ye yaptığı açıklamada bazı öğretmenlerin haftalarca yerine kimse gelmeden derslere girmediğini söyledi. Madalena, son sıcak hava dalgalarında okul binalarının "aşırı sıcak" olduğunu da ekledi.

Şikayetler bunlarla sınırlı değil. Bazı öğrenciler cep telefonu yasağından, bazıları ise derslerin saat 18.00'e kadar sürmesinden rahatsız. Bir lise öğrencisi France 2 kanalına yaptığı açıklamada eve 19.00'da vardığını, ne uyumaya ne de ödev yapmaya zaman bulabildiğini söyledi. Yükseköğretimde yerleştirme yapan çevrimiçi platform Parcoursup da tepki çeken konular arasında.

Şikayetlerin arkasında ne var?

Frustrasyonun kökeni eskiye dayanıyor. Her dönem öğrencilerin yaklaşık yüzde 80'i bakalorya sınavını geçiyor ve üniversiteye yerleşme hakkı kazanıyor; ancak bu hak istedikleri bölüme yerleşecekleri anlamına gelmiyor. Bu durum gözde bölümler için yoğun bir rekabete ve Parcoursup'a yönelik bir kaygıya yol açıyor. Birçok kişi platformun işleyişini şeffaf bulmuyor.

Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü'nün (OECD) son raporuna göre Fransa hükümeti, lise öğrencisi başına Avrupa Birliği ortalamasının üzerinde harcama yapıyor. Öğretmen açığı gerçekten ciddi bir sorun; ancak OECD verilerine göre bu açık diğer ülkelerdeki kadar derin değil. Fransa'da doldurulamayan kadro sayısı ortalamanın altında kalıyor; buna karşın Fransız öğretmenler görece düşük maaş alıyor.

Ders günlerinin öğleden sonra geç saatlere uzaması Fransız öğrenciler için gerçek bir sorun. Bunun başlıca nedeni uzun öğle araları ve karmaşık ders programları; tatillerin telafi edilmesi değil, çünkü Fransa'daki tatiller diğer AB ülkelerine kıyasla özellikle uzun değil. Günün uzaması Fransız okul yaşamının bilinen bir gerçeği ve bugünkü eylemleri tek başına açıklamıyor. Yükseköğretim sisteminin işleyiş sorunlarından kaynaklanan baskı da aynı şekilde tek başına yeterli bir neden değil.

Çoğu Avrupa ülkesinde gençlerin yüzde 80-90'ı ortaöğretimi tamamlıyor ve iyi üniversitelere yerleşmek için rekabet başka yerlerde de stres yaratıyor. İçişleri Bakanı Laurent Nuñez'in ifadesiyle eylemler, etkilenen okul, öğrenci sayısı ve şiddetin boyutu bakımından "benzeri görülmemiş" düzeye ulaştı.

Gösterilerin ölçeği, katılanların önemli riskler alması nedeniyle daha da dikkat çekici. Bir okulu veya üniversiteyi tehdit ya da zorla kapatmak yasa dışı ve polisin müdahalesini beraberinde getiriyor. Öğrenciler, sıklıkla sert müdahalelerle yürütülen polis kalabalık kontrolü operasyonlarının içinde kalıyor. Başbakan Sébastien Lecornu son açıklamasında güvenlik güçlerinin "lise öğrencilerine karşı cephe almaya" değil, yalnızca yasayı uygulamaya yetkili olduğunu vurguladı.

Öğrencilerin eylem tarzını anlamak için sadece barikat kurulan okul kapılarına bakmak yeterli değil. Fransa'da siyasi güç sık sık seçilmiş kurumlar kadar sokakta da kendini gösteriyor. Ekim 1990'da Seine-Saint-Denis'te bir okulda yaşanan tecavüz, yetersiz finansman ve personel açığına karşı kitlesel yürüyüşlerin tetikleyicisi olmuş; hükümet o dönem liseler için bugünkü değerle yaklaşık 1,2 milyar avro (1 milyar sterlin) kaynak ayırmıştı. Ekim 1998'de 500 bin öğrenci benzer taleplerle Fransa genelinde yürümüş; sonuçta okulların yenilenmesi için yaklaşık 1 milyar avro ve 14 bin ek personel sağlanmıştı.

Hükümet zayıf, öğrenciler güçlü

Öğrenci eylemleri birkaç kez hükümet reformlarını durdurdu; 1986'daki üniversite düzenlemesi ve 1994'teki düşük genç asgari ücret bunlara örnek. En çarpıcı örnek 2006'da yaşandı: 26 yaş altı çalışanlar için işe alma ve işten çıkarma kurallarını gevşetmeyi amaçlayan yasa, haftalar süren ve sık sık şiddete sahne olan işgal eylemlerinin ardından geri çekildi.

Görünüşe göre mevcut güç dengesi öğrencilerden yana. BFMTV için yapılan bir ankete göre Fransızların yüzde 72'si öğrencilerin taleplerini meşru görüyor, yüzde 55'i eylemi destekliyor.

Buna karşılık hükümet hiç bu kadar zayıf olmamıştı. Dokuz yıldır iktidarda olan Emmanuel Macron, altı ay sonra yapılacak cumhurbaşkanlığı seçiminde aday olamayacak kadar popülaritesini yitirmiş durumda. Macron'un 2024'te erken seçim kararı alması, parlamentoyu çıkmaza sürükledi. Lecornu kendisini "yaşayan en zayıf başbakan" olarak tanımladı ve bütçeyi parlamentodan geçirmesi pek olası görünmüyor.

Ancak bu zayıflık, öğrencilerle yaşanan çekişmede bir dezavantaj olarak da öne çıkıyor. Artan borçlanma maliyetleri, GSYH'nin yüzde 5,4'üne ulaşan bütçe açığı ve 1940'lardan bu yana en yüksek kamu borcuyla karşı karşıya olan Lecornu, hem mali hem siyasi açıdan eli kolu bağlı durumda. Sokaktan gelen yoğun baskı altındaki önceki başbakanların aksine, verecek hiçbir şeyi yok.