Evan Gershkovich: Rusya'da tuzağa düşürüldüm

ABD'li gazeteci Evan Gershkovich, Rusya'da FSB ajanları tarafından tutuklandığı sırada kendisine tuzak kurulduğunu anladığını söyledi. Gershkovich, BBC'ye verdiği ilk İngiltere röportajında, 2023 yılında maskeli adamların bir restoranda etrafını sarmasıyla "tuzağa çekildiğini" fark ettiği anı anlattı.

Kendisinin casuslukla suçlandığını, sorgulanmadığını ve işkence görmediğini belirten Gershkovich, o anda yaşadığı rahatlamayı şöyle açıkladı: "Bana tuzak kurdular ve bu davayı uydurdular ki değerli bir rehine, daha büyük bir oyunda piyon olayım."

Şimdi 34 yaşında olan Gershkovich 16 yıl hapis cezasına çarptırıldı, ancak 16 ay sonra yüksek profilli bir tutuklu takası kapsamında serbest bırakıldı. 2017'den beri Rusya'da yaşayan Gershkovich, tutuklandığında Wall Street Journal gazetesinin Moskova muhabiriydi ve şu anda Almanya'nın Berlin kentinde yaşıyor. Gazeteci ve işvereni suçlamaların asılsız olduğunu her zaman savundu.

Tutuklanma anı ve sonrası

Tutuklandığı gün Gershkovich, Moskova'nın yaklaşık 1.600 km doğusundaki Yekaterinburg'daydı ve bir haber kaynağı olduğunu düşündüğü kişiyle buluşuyordu. Yarım boş bir yemek salonunda otururlarken "yaklaşık altı maskeli adam içeri girdi ve 'Sanırım o masayı biz ayırttık' dedi." Gershkovich bunun tuhaf bir ifade olduğunu ancak düşününce zekice olduğunu, çünkü insanı "hareketsiz bıraktığını" söyledi.

İki adam ayağa kalktı ve Gershkovich'e Rusya'nın ülke içi güvenlik servisi FSB tarafından tutuklandığı söylendi. "İşte o anda bunun gerçekten ciddi bir şey olduğunu anlıyorsunuz… Söz konusu FSB olduğunda planlanmış olduğunu bilirsiniz." Peki buluştuğu adam ne oldu? Gershkovich onun kalabalığın içinde kaybolduğunu gördü.

Tutuklanmasından kısa süre sonra Gershkovich, sorgulanmaması ve işkence görmemesinin muhtemelen gerçek bir düşman değil, bir meta gibi görüldüğü anlamına geldiğini fark etti. "İçimi bir rahatlama hissi kapladı," dedi. "Beni gerçek bir casus gibi görmediklerini anladım. Bu davayı uydurdular ki değerli bir rehine olayım. Bu, biraz sürecek ama 12-20 yıl burada kalmayacağım demekti."

Bu farkındalık hapiste "istikrarlı ve disiplinli" kalmasına yardımcı oldu ve sıradaki gelişmeleri tahmin etmesini sağladı. Tahminlerinden biri tutuklu takasıydı. "Bunun çok gürültülü olacağını, küresel bir infial yaratacağını varsaydım. Sonuçta Wall Street Journal'ın yabancı muhabiriydim," dedi ve haklı çıktı.

Takas ve sonrası yaşadığı zorluklar

Dünya çapındaki medya kuruluşları davayı haberleştirdi, yüzü Times Square'deki bir billboard'da yer aldı ve dönemin ABD Başkanı Joe Biden, Gershkovich'i eve getirmekten daha önemli bir önceliği olmadığını söyledi. Gazeteci, tüm bunların Moskova'nın planının bir parçası olduğuna inanıyordu: Kendi ajanlarından biriyle takas edebileceği yüksek profilli bir tutukluya sahip olmak. Takas edilen kişi, Almanya'da müebbet hapis cezası çeken suikastçı Vadim Krasikov'du.

Gershkovich, Moskova'nın yıllar içinde siyasi tutuklular ve muhaliflerin de tutulduğu ünlü Lefortovo cezaevinde kaldı. 1930'lardaki Stalin dönemi Büyük Terör sırasında işkence ve infazlar yaygındı. Gazeteci bunu "gerçekten izole edici bir deneyim" olarak tanımladı. "Bu sizi psikolojik olarak yoruyor," dedi ancak kendisine iyi davranıldığını da ekledi: "Uyumama izin verildi, yemekler iyiydi."

Mahkeme çıkışlarında kameralara gülümsemesinin kasıtlı olduğunu söyledi; iyi olduğunu göstermenin bir yolu. "İnsanlara bu meydan okumayı göstermek istedim… Bunun uydurma bir dava olduğunu biliyoruz, madem bu bir tiyatro oyunu, bırakalım Moskova istediği gibi oynamasın."

Ancak herkesin Rusya hapishanesindeki deneyiminin kendisininki gibi olmadığını vurguladı: "Bazı insanlar… işkence görüyor. İnsan olarak kırılıyorlar, yemekten, sıcak sudan mahrum bırakılıyorlar, ailelerini bir daha göremeyecekleri söyleniyor. Bana tamamen farklı davranıldı."

Gershkovich, deneyimini 2024'te Rusya esaretinde 27 yaşında hayatını kaybeden Ukraynalı gazeteci Viktoriia Roshchyna'nın durumuyla karşılaştırdı. Aylar sonra cesedi teslim edildiğinde işkence izleri taşıdığı ve organlarının alındığı bildirildi.

Takasın planlandığını üç hafta önceden biliyordu. Bu süreyi "dayanılmaz" olarak nitelendirdi: "Çünkü artık her gün acı verecek kadar uzun." 1 Ağustos 2024'te gerçekleşen takas anı "saf bir sevinçti". Ancak sonra "sevinç kayboluyor, adrenalin dininiyor ve normale dönme gerçeğiyle yüzleşiyorsunuz."

Bu dönemin zor ve bazen bunaltıcı olduğunu söyledi. Uyuyamıyor, kalabalıklarda panik atak geçiriyor ve duygularını bastırmaya çalıştığı için öfke patlamaları yaşıyordu. Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) konusunda uzman terapistlerle görüştü ve yaşadıklarını yazdığı kitabın da yardımcı olduğunu belirtti.

Rusya'ya dönüş konusunda ise ülkeyle derin bir geçmişi var: Ailesi 1970'lerde Sovyetler Birliği'nden ABD'ye taşınmıştı. Rusça konuşulan bir evde, Rusça bir isimle büyüdü, 25 yaşında Rusya'ya taşındı ve aralarında Rus kız arkadaşının da bulunduğu birçok arkadaş edindi. "Bir gün geri dönmeyi umuyorum ama sanırım Başkan Vladimir Putin'den sonra ne olacağını görmemiz gerekecek. Bir sonraki hükümetin daha iyi olacağı da tam olarak belli değil," dedi.