Endonezya kaynaklı orman yangını dumanı komşu ülkelerde siyasi gerilime yol açtı

Endonezya'nın Kalimantan, Papua ve Sumatra bölgelerindeki orman yangınlarından kaynaklanan duman, rüzgarla Singapur ve Malezya'ya taşınıyor. Son haftalarda deniz aşırı Güneydoğu Asya'da nüfusu etkileyen toksik sis, solunum yolu hastalıklarına ve baş ağrılarına yol açtı. Durum, hükümetler için de farklı bir baş ağrısı haline geldi: vatandaşların artan öfkesi ile Endonezya ile diplomatik ilişkilerin bozulma riski arasında sıkışmış durumdalar.

Singapur Yönetim Üniversitesi'nden hukuk doçenti Eugene Tan, BBC'ye yaptığı açıklamada, "İnsanlar bıktı, kızgın ve endişeli" dedi. "Hükümetler onlara yanıt vermek zorunda, aksi halde dışsal bir sorun, siyasileştirilmeye açık bir iç sorun haline gelir."

Endonezya'daki orman yangınları her yıl meydana geliyor ve genellikle palmiye yağı gibi ürünler için endüstriyel ölçekte arazi açmaya bağlanıyor. Ancak bu yılki yangınlar, ülkenin ormanlarında ve turbalıklarında kuraklığı şiddetlendiren güçlü El Niño nedeniyle özellikle zorlu geçti. Singapur ve Malezya'daki önceki sis olayları genellikle birkaç gün sürerken, bu kez haftalarca devam etti.

Malezya'da boykot çağrısı ve Singapur'un tepkisi

Malezya'da milletvekili Syed Saddiq, orman yangınlarıyla bağlantılı şirketlere yaptırım uygulanması çağrısında bulunarak Malezyalıları "onları bölgede dışlanmış olarak görmeye" davet etti. Bunun üzerine yerel halk, sise protesto amacıyla Endonezya ürünlerine boykot başlattı. Singapur'da da hükümetin sise karşı yeterince önlem almadığı yönünde eleştiriler var. Tan, "El Niño'nun şiddetli olacağı biliniyordu ve erken uyarı yapılmıştı, bu nedenle hükümetin topu düşürdüğü görüşü hakim" dedi.

Singapur hükümeti ise sis sorununun öncelikli olduğunu açıkça belirtti. Ada genelinde yüzlerce sis barınağı kuruldu ve çocuklara, yaşlılara ve diğer savunmasız sakinlere maske dağıtılıyor. Yetkililer ayrıca mevcut sis mevzuatını güçlendirmeyi düşündüklerini ve Endonezya'daki orman yangınlarıyla olası bağlantıları nedeniyle 10 Singapur kayıtlı şirketi soruşturduklarını duyurdu.

Geçen hafta Singapur Dışişleri Bakanı Vivian Balakrishnan, Cakarta'da Endonezya Devlet Başkanı Prabowo Subianto ile bir araya geldi. Görüşme, iki ülkenin sisle mücadele için ortak bir görev gücü kurma kararı almasıyla sonuçlandı. Bu, haftalarca süren ikili gerginliğin ardından bir yumuşama olarak yorumlandı.

Endonezya'dan sert yanıt ve gaz ihracatı kararı

Ancak sis, Prabowo yönetimi için yeni bir krize dönüşürken bazı yetkililer eleştirilere sert yanıt verdi. Üst düzey bir yetkili, orman yangınlarının insan kontrolü dışında olduğunu ve komşu Singapur ile Malezya'daki oksijenin "bizim ormanlarımızdan da geldiğini" söyleyerek tepki çekti. Singapur Kıdemli Bakanı K Shanmugam bu sözleri "hayal kırıklığı yaratan" ve "doğru olmayan" olarak nitelendirdi. Shanmugam, "Sis sağlığımızı ciddi şekilde etkiliyor ve bu kabul edilemez" dedi.

Günler sonra Endonezya, iç enerji ihtiyaçlarını gerekçe göstererek Singapur'a gaz ihracatını azaltacağını açıkladı. Bu hamle, birçok kişi tarafından Singapur'un açıklamalarına misilleme olarak görüldü. Singapur, azaltımın günlük toplam talebinin yüzde 2'sinden az olduğunu ve gaz arzı üzerinde önemli bir etkisi olmayacağını belirtti. Ancak karar, Endonezya Enerji Bakanı'nın "Endonezya'ya saygı duymayan" ülkelere gaz ihracatını durdurabileceklerini söylemesinden günler sonra geldi.

Malezya'nın sis konusundaki resmi söylemi ise daha ölçülü. Dışişleri Bakanı Mohamad Hasan, Endonezya'ya resmi diplomatik protesto veya yasal işlem başlatmayacağını, bunun "ilişkileri kesmeye hazır olduğumuz anlamına geleceğini" söyledi. Malezya, orman yangınlarını önleme çabalarını güçlendirmek için Endonezya ile bir mutabakat zaptı imzalamayı araştırmayı kabul etti. Ayrıca 2003'te yürürlüğe giren ve ASEAN üyelerini tekrarlayan sise karşı işbirliğine bağlayan Sınıraşan Sis Kirliliği Anlaşması'na güvenecek.

Ancak birçok kişi anlaşmayı etkisiz buluyor. Tazmanya Üniversitesi'nden Asya araştırmaları profesörü James Chin, anlaşmanın "imzalandığı kağıda bile değmediğini" söyledi. ASEAN ülkeleri 2016'da 2020'ye kadar bölgede sisi ortadan kaldırma hedefi koymuş, bu tarih sessizce geçilince yeni hedef 2030 olarak belirlenmişti. Malezya'nın tutumu, kendisinin de büyük bir palmiye yağı üreticisi olması nedeniyle karmaşıklaşıyor. Ülke zaman zaman kendi topraklarındaki yangınlardan kaynaklanan sisle de mücadele etmek zorunda kaldı.