Donaldson davası sonrası 'maddi vakıa yargılaması' incelemesi

Kuzey İrlanda'da Stormont (Kuzey İrlanda Parlamentosu) hükümetinin Adalet ve Sağlık bakanları, Eleanor Donaldson davasının ardından maddi vakıa yargılamalarını düzenleyen hukuki çerçevenin ortak incelemesini başlattı. BBC News NI'ın edindiği bilgiye göre bu adım, Kuzey İrlanda Adalet Bakanlığı'nın meclis iletişim görevlisinin mektubuyla gündeme geldi.

Tecavüz suçundan hüküm giymiş Jeffrey Donaldson'ın eşi Eleanor Donaldson, ruh sağlığı gerekçesiyle olağan yargılamaya elverişsiz bulunmuş ve hakkında maddi vakıa yargılaması (trial of the facts) yapılmıştı. Bakanlar, inceleme için bağımsız bir gözlemci atayacak. İncelemenin Ekim sonunda başlaması ve Şubat 2027'nin sonuna kadar tamamlanması hedefleniyor.

Neden inceleme başlatıldı?

Stormont'un adalet komitesine gönderilen mektupta, maddi vakıa yargılamalarına ilişkin "kamuoyu endişesi ve ilgisi" gerekçesiyle bu adımın atıldığı belirtildi. İncelemenin görev tanımı üzerinde çalışmaların sürdüğü kaydedildi. Adalet Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı'ndan konuya ilişkin açıklama bekleniyor.

Maddi vakıa yargılaması nedir?

Maddi vakıa yargılaması, bir mahkeme sanığın duruşmaya çıkmaya elverişli olmadığına ve ceza yargılamasının sürdürülemeyeceğine karar verdiğinde savcılığın başvurabildiği bir yol. Ceza yargılamasının yerini alan bu usulde, sanığın isnat edilen eylemleri işleyip işlemediği tespit edilmeye çalışılıyor. Usul mahkumiyetle sonuçlanamıyor; ancak mahkeme sanığın isnat edilen eylemleri işlediğine kanaat getirmezse sanık beraat ediyor. Bu uygulama, 1986 tarihli Ruh Sağlığı (Kuzey İrlanda) Emri'nin 49A maddesiyle düzenleniyor.

Yöntem sık kullanılmıyor; öne çıkan örneklerden biri 2019'da eski IRA lideri Ivor Bell'in yargılamasıydı. Usul bazı yönlerden olağan ceza yargılamasına benziyor: Savcılık, sanığa karşı delillerini mahkeme salonunda hakim ve jüri önüne koyuyor. Ancak en önemli fark, sanığın duruşmada yer almaması ve hatta mahkemede bulunmasının gerekmemesi.

Nitekim Eleanor Donaldson, kendisi ve eşi aleyhine delillerin dinlendiği dört haftalık duruşmanın hiçbir gününde salonda hazır bulunmadı. Yine de maddi vakıa yargılamasında sanık bir hukuk ekibiyle temsil ediliyor; avukatlar tanıkları sorgulayabiliyor, delillere itiraz edebiliyor ve sanık adına hukuki itirazlarda bulunabiliyor. Eleanor Donaldson'ın yargılamasında kendisini Ian Turkington KC temsil etmiş, tanıkları çapraz sorgulamış ve duruşmanın sonuna doğru müvekkili adına kapanış konuşması yapmıştı.

Sonuç açısından da önemli farklar bulunuyor. Jüriden suçlu ya da suçsuz kararı vermesi istenmiyor; jüri, sanığın isnat edilen suçu işleyip işlemediğine karar veriyor. Odak, sanığın o sıradaki zihinsel durumu değil, fiziken ne yaptığı iddiası üzerinde. Olağan ceza yargılamasında jüri, sanığın suçtan sorumlu tutulabilmesi için gereken zihinsel yetilere sahip olup olmadığını da değerlendirmeye davet ediliyor.