Dizel fiyatlarını İran mı Ukrayna savaşı mı daha fazla etkiledi?

ABD Başkanı Donald Trump, küresel dizel ihracatındaki düşüş ve fiyatlardaki artıştan Ukrayna'nın Rus rafinerilerine yönelik saldırılarını sorumlu tuttu. Trump, Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy için 'dünyaya sorun çıkarmak istiyor' dedi ve Ukrayna'nın 'anlaşma yapabilecek yeni bir lidere' sahip olması gerektiğini öne sürdü. Ancak bazı analistler, dizel ihracatını kesintiye uğratan asıl etkenin ABD-İsrail ile İran arasındaki savaş olduğunu belirtiyor.

Trump'ın Rusya'dan dizel ithal edilmesine yönelik tartışmalı anlaşmasının ardından BBC Verify, son aylarda ve yıllarda dizel arzını hangi faktörlerin etkilediğini inceledi. Rakamlar, hem Ukrayna hem de İran savaşlarının küresel dizel ihracatını önemli ölçüde azalttığını, ancak İran savaşı nedeniyle Körfez ülkelerinden yapılan sevkiyatlardaki düşüşün daha büyük olduğunu gösteriyor.

Dizel fiyatları rekor seviyeye yaklaştı

Dizel maliyetleri doğrudan sürücüleri etkilerken, küresel tedarik zincirinin belkemiğini oluşturan kamyon, kamyonet ve gemilerde kullanılması nedeniyle daha geniş bir endişe yaratıyor. Nakliye maliyetlerindeki herhangi bir artış, tüketicilere daha yüksek fiyat olarak yansıyabilir. ABD Enerji Bilgi İdaresi'nin son verilerine göre, 5 Ekim'de ABD'de ortalama perakende dizel fiyatı galon başına 6,20 dolar (4,69 sterlin) oldu. Bu, 21 Eylül'de görülen 6,50 dolarlık rekorun hemen altında. İran savaşı öncesinde ABD'de bir galon dizel yaklaşık 3,50 dolardı.

İngiltere'de de ortalama dizel fiyatları rekor seviyelere yaklaşıyor. Enerji Güvenliği ve Net Sıfır Bakanlığı'nın verilerine göre 5 Ekim'de bir litre dizel 199 peni oldu.

Denizcilik veri şirketi Kpler'in rakamlarına göre 2025'te küresel piyasaya günde yaklaşık 6,8 milyon varil dizel ihraç ediliyordu. İhracat, küresel dizel tüketiminin yaklaşık dörtte birini oluşturuyor; geri kalanı ülkelerin kendi üretiminden karşılanıyor. Eylül 2026'da küresel ihracat günde 5,8 milyon varile geriledi; bu da günde yaklaşık 1 milyon varillik bir düşüş anlamına geliyor. Bazı ülkeler, özellikle ABD, geçen yıl dizel ihracatını artırdı ancak toplam net küresel ihracat azaldı. Analistler, perakende dizel fiyatlarındaki artıştan bu düşüşün sorumlu olduğunu belirtiyor.

Rusya ve Körfez ihracatındaki düşüş

2025'te Rusya günde yaklaşık 810 bin varil dizel ihraç ediyordu. Eylül 2026'da bu rakam günde yaklaşık 140 bin varile düştü; yani günde yaklaşık 670 bin varillik bir azalma yaşandı. King's College London'dan Jonathan Leader Maynard, 'birçok analistin' Rusya'nın dizel dahil petrol ürünleri ihracatındaki düşüşü uluslararası yaptırımlardan çok 'öncelikle Ukrayna'nın insansız hava aracı saldırılarına' bağlayacağını söyledi.

Orta Doğu, ham petrol ihracatçısı olmasının yanı sıra küresel dizel üretiminde de önemli bir merkez. 2025'te Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt, Bahreyn ve Umman'dan oluşan Körfez ülkeleri günde yaklaşık 1,4 milyon varil dizel ihraç ediyordu. Eylül 2026'da bu rakam günde yaklaşık 670 bin varile geriledi. Bu keskin düşüş, ABD-İran savaşının Körfez ülkelerinden Hürmüz Boğazı üzerinden rafine dizel sevkiyatını etkilemesinden kaynaklandı. İran'ın tankerlere yönelik saldırıları ve ABD'nin İran limanlarına uyguladığı abluka, boğazdaki trafiği ciddi şekilde kesintiye uğrattı.

Gemi takip şirketlerinin tahminleri, ABD donanmasının nakliyeyi korumaya yardımcı olmasıyla geçen ay boğazdan ham petrol akışının savaş öncesi seviyelere yaklaştığını gösteriyor. Ancak Orta Doğu'dan rafine dizel akışı savaş öncesi seviyelerin çok altında kalmaya devam ediyor. Rakamlar, İran'la yaşanan çatışmanın küresel dizel ihracat hacmindeki düşüş üzerinde Ukrayna savaşından daha büyük etkisi olduğunu ortaya koyuyor. Rusya'dan ihracat günde yaklaşık 670 bin varil azalırken, Orta Doğu'dan düşüş yaklaşık 810 bin varil oldu.

Robert Gordon Üniversitesi Enerji Dönüşümü Enstitüsü Direktörü Paul de Leeuw, BBC Verify'a yaptığı açıklamada 'ABD-İran çatışmasının 2026'da küresel enerji piyasalarına büyük bir şok yaşattığını, ancak süregelen Rusya-Ukrayna çatışmasının Rus rafinerilerini devre dışı bırakarak bu baskıyı artırdığını' söyledi. Commodity Context petrol analisti Rory Johnson da benzer görüşleri dile getirerek Ukrayna'nın saldırılarının 'savaşın acısını Rusya'nın içine taşıdığını ve dünyanın en büyük ikinci dizel ihracatçısını büyük ölçüde piyasadan çıkardığını' belirtti.