Brezilya'da değişen işçi sınıfı seçim yarışını nasıl etkiliyor?

Brezilya'nın eski sanayi kenti Osasco'da kapanan fabrikaların yerini alışveriş merkezleri ve kurye uygulamaları aldı. São Paulo'nun "Silicon Valley"i olarak anılan kent, 2022'de solcu Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva'ya oy verdi. Ancak bu ayki başkanlık seçiminin ilk turunda sağcı Flávio Bolsonaro'ya yöneldi. Bolsonaro ilk turu kazandı; ikili pazar günü ikinci turda karşı karşıya gelecek. 1989'dan bu yana her ilk tur birincisi başkanlığa seçildi.

Lula'nın geleneksel destekçilerinden metal işçileri sendikasının lideri Gilberto Almazan, değişimden endişeli. Lula'nın kuzeydoğuda yoksulluk içinde büyüyen, metal işçisi, sendika lideri ve üç kez devlet başkanı olan hikâyesini anlatırken gözyaşlarını tutamıyor. Ancak sendika hareketinin "Orta Çağ"da takılıp kaldığını ve değişime ayak uydurmakta zorlandığını söylüyor. "Güçlü bir sanayisizleşme yaşadık" diyor Almazan. "İşçi sınıfının profili değişti. Artık ağırlıklı olarak sanayi işçisi değil, hizmet sektörü çalışanları var. Metal, kimya, tekstil fabrikaları kayboldu. Beş alışveriş merkezi inşa edildi."

Değişim isteği ve ekonomik sıkıntılar

Buradaki Bolsonaro destekçileri arasında "değişim" kelimesi sık sık geçiyor. Çoğu, beğendikleri belirli bir Bolsonaro politikası söylemekte zorlanıyor; ancak ekonomi, suç ve siyasetteki yolsuzluktan bunalmış durumda farklı bir şey denemek istiyor. Flávio Bolsonaro da yolsuzluk suçlamalarıyla karşı karşıya, suçlamaları reddediyor. 2022'de Lula'yı destekleyen avukat Gisele Bonfim, bu kez Bolsonaro'ya oy vermeye karar vermiş. "Değişim umudunu getiriyor, farklı bir Brezilya olabilir" diyor.

Lula'nın yeniden seçim kampanyası, seçmenlerin ondan uzaklaşmasıyla sekteye uğradı. Bazı seçmenlerin hayal kırıklığı çekimserliği artırdı; bu yıl çekimserlik ortalamanın üzerinde. Bir büyük alışveriş merkezinin yakınındaki açık pazarda herkes taşınabilir kart okuyucuyla ürün satıyor. Sosisli satan Tairine, daha önce çekimser kalıyordu; bu yıl Bolsonaro'ya oy vermeyi planlıyor. Aldığı "her şeye" yüksek vergi ödediğini, bunun enflasyonla boğuşan "yoksul biri için çok zor" olduğunu söylüyor. Lula yeniden başkan olduğundan beri "hiçbir şeyin değişmediğini" savunuyor. Flávio Bolsonaro hükümet harcamalarını, bakanlıkları ve bazı vergileri kısmayı öneriyor; ancak Lula'nın bazı amiral gemisi yardım programlarını sürdüreceğini belirtiyor.

Gig ekonomisi ve yeni işçi profili

Lula destekçileri için o, işçi sınıfının kahramanı: grevler düzenleyerek işçi haklarını ilerletti ve cömert sosyal yardım programlarıyla milyonlarca insanı yoksulluktan çıkardı. Ancak Brezilya genelinde milyonlarca kişi artık gig ekonomisinde çalışıyor. Almazan bunu "Uberleşme" olarak adlandırıyor: Uber şoförlüğü, yemek kuryeliği, tezgâhtan evde güzellik hizmetine kadar küçük işletmeler. Ona göre birçok işçi, Lula'nın sunduğu refah ve kolektif eylem yerine daha fazla özgürlük, esnek gün ve saat istiyor. Lula ve Jair Bolsonaro'nun biyografilerini yazan Richard Lapper, bireyselleşmiş işin yükselişi ve küreselleşmenin sanayiyi gerilettiği bu durumun Brezilya'ya özgü olmadığını söylüyor. Ancak Brezilya geç sanayileşip erken sanayisizleştiği için etkilerin daha keskin olduğunu savunuyor. Lula'yı "kendi başarısının kurbanı" olarak nitelendiriyor. İşsizlik rekor düşük seviyeye indi ve Brezilya Lula'nın mevcut başkanlığı sırasında Birleşmiş Milletler Açlık Haritası'ndan çıkarıldı. Ancak Lapper, insanların artık daha iyi durumda olmasına rağmen fiyatlar, hane borcu ve faizler yüksek olduğu için bunu hissetmediği bir "beklentiler" krizi tanımlıyor.

53 yaşındaki Robson, Osasco'da belediye memuru. Lula'nın kuzeydoğudaki memleketi Pernambuco'dan geliyor ve büyürken onu destekliyordu. Şimdi ülkenin açık verdiğini ve vatandaşların vergi yükünün "en kötü aşamasını" yaşadığını söylüyor. Bunu Lula hükümetinin ekonomiyi "kötü yönetmesine" ve yüksek kamu harcamalarına bağlıyor. "Şimdi seçim yapmak zorundasınız: arabanın taksitini ödeyin ya da sofraya yemek koyun" diyor. Bazı bölgelerde Lula 2022'ye göre oy kaybetti; Bolsonaro ise babasının o dönemki oyundan fazlasını alamadı. İlk turda 33 milyon kişi oy kullanmadı; bu 1998'den bu yana en yüksek çekimserlik. Lula'nın kampanyası buna yanıt olarak yüz binlerce kişiyi, özellikle öğrencileri, ikinci tur için sokağa dökmeye odaklandı. São Paulo'daki bir mitingin yaklaşık bir milyon kişiyi çektiğini iddia ediyor. Bir destekçi Leila, "Birçok kişi oy vermedi, hiçbir şeyi değiştirmeyeceğini düşündü. Bizim mücadelemiz bu insanlara oylarının bir şeyleri değiştirdiğine inandırmak" diyor. Bu büyük gösterilerin havadan çekilmiş videoları sosyal medyaya damgasını vurdu. Bir mitingde Lula bayrağı sallayan altı paketli bir adamın görüntüsü on milyonlarca kez paylaşıldı. Strateji şu: devrimleri televizyonda yayınlanmayacak, ama ideal olarak viral olmalı. 80 yaşındaki Lula da sosyal medyayı kullanarak eleştirileri reddediyor; kendini "selfie kralı" ilan ediyor ve kampanya yolunda koştuğu videolar paylaşıyor.

Rio'nun en büyük gecekondu mahallelerinden biri olan ve rakip çetelerin kontrolündeki Maré'de çekimserlik ortalamanın üzerindeydi. Bu, Lula'nın desteğini zedeledi; ancak burada hâlâ kazandı. Brezilya'nın en yoksulları arasında Lula'nın yardım girişimleri hâlâ yankı buluyor. Maré'de 18 yaşındaki bir anne Vitoria, ayda 300 sterlinin altında kazanıyor ve Lula hükümetini asgari ücreti artırmak, işçilere iki gün izin hakkı tanımak ve temel ilaçları ücretsiz sağlamakla övüyor. Bolsonaro'nun bu bölgeyi kontrol eden Comando Vermelho çetesini terör örgütü ilan etme planına şüpheyle yaklaşıyor; çetenin bu yılın başlarında ABD'ye yaptığı lobi faaliyetini hatırlatıyor. Yetkililerin mahalleye girip "öldüreceğini, yıkacağını, aileleri mahvedeceğini, yerlere kan ve ceset bırakacağını" düşünüyor. Geçen yıl Rio'da 130'dan fazla kişinin öldüğü polis operasyonunu örnek veriyor. Bir başka sakin Andreza Dionísio, yüksek çekimserliği sandık yerlerindeki son dakika değişikliklerine ve "geleceğe dair umutsuzluk hissine" bağlıyor. Bu umut boşluğunu giderek artan evangelist kilise dolduruyor: Brezilyalıların yaklaşık dörtte biri artık evangelist. Mega kiliseler sadece manevi bir yuva değil, çocuk bakımı, iş danışmanlığı ve hatta gıda desteği de sunuyor. Muhafazakâr papazları Brezilya'nın en güçlü siyasi aktörlerinden. Sosyal medyada milyonlarca takipçisi olan Silas Malafaia, Rio de Janeiro'nun alt orta sınıf mahallesi Penha'da merkezi bulunan Assembleia de Deus Vitória em Cristo'yu yönetiyor. Jair Bolsonaro'nun darbe davasını engellediği iddiasıyla soruşturma altında; suçlamaları reddediyor ve siyasi motive diyor. İki saatlik bir vaazda yüzlerce kişilik duygusal kalabalığa kendini geliştirme mesajları veriyor; aralarda canlı müzik ve kart okuyucularla para toplama molaları var. Etkinlik YouTube'da canlı yayınlanıyor. Ofisinde eski Devlet Başkanı Jair Bolsonaro ile fotoğrafı asılı; nikâhını da o kıymıştı. BBC'ye, işçi sınıfı mahallelerinde evangelist kilise olmasa ülkenin "hayal edebileceğinizden daha kötü bir durumda" olacağını söylüyor. "Bu insanlara anlam veriyor. Hayatlarını iyileştirmeleri için." Flávio Bolsonaro'nun kilisenin aile değerlerini, toplumsal cinsiyet "ideolojisine" ve kürtaja karşı duruşunu paylaştığını savunuyor. Kilise bazılarını aktif olarak Flávio Bolsonaro'ya oy vermeye yönlendiriyor; ancak Brezilya'nın yeni işçi sınıfının çoğu için ilk tur, Lula'nın rakibine destekten çok Lula'nın reddi gibi hissediliyor. Gilberto Almazan, "Bir daha Lula gibi biri olmayacak" diyor. Bunu iltifat olarak söylüyor; ancak Brezilya'nın değişen iş dünyası bunun muhtemelen doğru olduğunu gösteriyor. Lula'nın geçmiş hikâyesi Almazan gibi insanlar için hâlâ büyük duygular uyandırsa da siyasi kaderi, seçmenlerin ona Brezilya için yeni bir hikâye sunup sunamayacağına inanmasına bağlı.