Alberta'da bağımsızlık oylaması: ekonomik sonuçlar tartışılıyor

Kanada'nın batısındaki petrol zengini Alberta eyaleti, 19 Ekim'de bağımsızlık referandumu düzenlenmesine ilişkin bir halk oylaması yapacak. Seçmenlere iki seçenek sunulacak: Kanada'da kalmak ya da ileri bir tarihte bağlılık taşıyan resmi bir bağımsızlık referandumuna gidilmesini kabul etmek. Bu oylama, son yılların en önemli kararlarından biri olarak görülüyor ve ülke birliği açısından ciddi bir sınav niteliği taşıyor.

Tartışmanın merkezinde tek bir soru var: Alberta bağımsız bir ülke olsaydı daha zengin olur muydu?

Bağımsızlık yanlıları, eyaletin Kanada'nın bir parçası olduğu için zarara uğratıldığını, petrol ve doğalgaz gelirinin Ottawa ile paylaşılmak yerine büyük ölçüde eyalet sınırları içinde kalacağını ve bunun on milyarlarca dolar tasarruf sağlayacağını savunuyor.

Bağımsızlığa karşı çıkan Alberta Başbakanı Danielle Smith ise daha temkinli bir tablo çiziyor. Smith, eyaletin yalnızca geçiş maliyetleri için 400 milyar Kanada doları (yaklaşık 283 milyar dolar; 213 milyar sterlin) ödemek zorunda kalabileceğini, siyasi belirsizlik nedeniyle yatırım ve ticarette ise milyarlarca dolar kaybedileceğini öngörüyor.

Smith hükümetinin sipariş ettiği ve bu ayın başında yayımlanan bir rapor, ayrılmanın beş yıllık maliyetini 50 milyar ile 170 milyar Kanada doları arasında hesapladı. Rapor, uzun vadeli görünümün ise son derece belirsiz olduğu uyarısında bulundu.

Rapora göre yeni bağımsız bir Alberta'yı uzun ve pahalı bir yapılacaklar listesi bekliyor. Eyaletin vergi ve ulusal güvenlik kurumlarını kurması, kendi anayasasını, hukuk ve mahkeme sistemini ve emeklilik planlarını oluşturması, milli parklar ve askeri üsler gibi federal varlıkların paylaşımını müzakere etmesi gerekecek.

Borç yükü ve hane geliri tartışması

Alberta'da eski bir maliye yetkilisi olan Lennie Kaplan, eyaletin Kanada'nın ulusal borcundan pay almasının bekleneceğini, bunun yanı sıra pek çok mali sorumluluğun ortaya çıkacağını belirtiyor.

Alberta merkezli kâr amacı gütmeyen düşünce kuruluşu CanadaWest Foundation'ın bağımsızlık raporu, eyaletin 258 milyar ile 333 milyar Kanada doları arasında ek borç yüküyle karşılaşabileceğini tahmin ediyor. Rapora göre GDP'ye beklenen darbe ve ek maliyetlerle birlikte ayrılık, Albertalıların ortalama harcanabilir gelirini yüzde 5,8 oranında azaltabilir.

Kamuoyu yoklamaları, Albertalıların yaklaşık yüzde 20 ila 25'inin bağlayıcı bir bağımsızlık referandumuna gidilmesini desteklediğini gösteriyor. Genç, kırsal kesimde yaşayan ve muhafazakâr seçmenler arasında bu destek daha yüksek.

Ayrılıkçı hareketin arkasında, Alberta'nın Ottawa'daki karar alıcılar tarafından yanlış anlaşıldığı ve göz ardı edildiği inancı yatıyor. Onlarca yıl boyunca bu duygu, eyalette "batı yabancılaşması" olarak bilinen bir hissi besledi. Bir zamanlar marjinal bir hareket olan ayrılıkçılık, çeşitli etkenlerle Alberta siyasetinin ön saflarına taşındı. Denize kıyısı olmayan Alberta'dan kıyı sularına uzanması önerilen boru hatlarının çevresel ve siyasi itirazlarla iptal edilmesi öfkeye yol açtı. Ottawa'daki on yıllık Liberal hükümet dönemi de istikrarlı biçimde muhafazakâr oy veren Alberta'da hayal kırıklığı yarattı. Kovid-19 salgını sırasındaki kısıtlamaların bazı Albertalılar tarafından aşırı bulunması da federal hükümete yönelik güvensizliği artırdı.

Petrol gelirleri ve federal katkı

Geçtiğimiz yıl ayrılıkçı örgütler eyalet genelinde toplantılar düzenledi ve bu yıl başlatılan vatandaş öncülüğündeki imza kampanyasında 300 binden fazla imza toplandı. Başbakan Smith, bu yılın başında oylamaya izin verme kararı aldı.

Alberta, Kanada'nın petrol ve doğalgaz sektörüne ev sahipliği yapıyor; petrol rezervlerinin dünyada dördüncü büyük olduğu tahmin ediliyor. Ham petrol, Kanada'nın açık ara en kârlı ürünü olup yalnızca 2025'te 142 milyar Kanada doları ihracat değeri oluşturdu. Petrolün büyük bölümü ABD'deki rafinerilere satılıyor.

Eyalet, ülkedeki en yüksek kişi başına GDP'ye sahip ve güçlü ekonomisi sayesinde federal vergi havuzuna her yıl milyarlarca dolar katkı yapıyor. 1965'ten bu yana daha az zengin eyaletlere federal hükümetten aktarılan "denkleştirme" ödemelerinden hiç almadı.

Fraser Institute düşünce kuruluşundan ekonomistler Tegan Hill ve Nathaniel Li'nin hesaplamalarına göre Alberta'nın 2007'den bu yana Ottawa'ya net katkısı 322 milyar Kanada doları, yani yılda ortalama yaklaşık 17 milyar dolar oldu. Hill, bunun British Columbia'nın neredeyse dört katı, Ontario'nun ise dört katından fazla olduğunu belirtiyor.

Bağımsızlık yanlısı gruplardan Alberta Prosperity Project, geçen yıl yayımladığı mali planda Alberta'nın federal vergi ödemeyi bırakması halinde yılda 47 milyar Kanada dolarına kadar tasarruf edeceğini tahmin ediyor. Plan, bağımsızlık halinde ulusal savunma ve uluslararası diplomasi gibi kalemlerin maliyete eklenmesiyle bu tutarın yılda 31,6 milyar doları bulabileceğini kabul ediyor. Sağlık ve eğitim gibi hâlihazırda eyaletin karşıladığı yaklaşık 75 milyar dolarlık giderler de bunun üzerine ekleniyor. Grubun hesabına göre tüm temel ve yeni giderler çıkarıldıktan sonra yılda 24 milyar ile 46 milyar dolar arasında bir fazla kalıyor.

Ancak pek çok ekonomist, bu projeksiyonların netlikten yoksun olduğunu ve beklenen kazancı fazla iyimser hesapladığını savunuyor. Fraser Institute'tan Hill, ekonomik gerilemenin en büyük nedenlerinden birinin uzun süreli belirsizlik olduğunu söylüyor.

Başbakan Mark Carney, Alberta için uyarıcı bir örnek olarak sık sık Brexit'e, yani Britanya'nın Avrupa Birliği'nden ayrılma oylamasına işaret ediyor. Bu yıl yayımlanan bir rapora göre Britanya ekonomisi Brexit'in etkisiyle yüzde 6 darbe aldı. Calgary merkezli ekonomist Trevor Tombe'un bir projeksiyonuna göre Alberta'nın ekonomisi bağımsızlık sonrası benzer bir durumla karşılaşırsa yılda 62 milyar Kanada doları küçülebilir. Tombe, bunun işgücünü 175 bin kişi azaltacağını da hesapladı.

Bağımsızlık destekçisi Keith Wilson bu karşılaştırmayı reddediyor. Wilson, "temel dinamiklerin tamamen farklı" olduğunu savunuyor ve karşı tarafın projeksiyonlarını "felaket tellallığı" olarak nitelendiriyor.